CHUYỂN ĐỔI SỐ NGÀNH THƯ VIỆN: THÁCH THỨC VÀ CƠ HỘI

Chuyển đổi số trở thành chiến lược trọng tâm của quốc gia theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, cùng với định hướng phát triển văn hóa theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam trong thời kỳ mới, ngành thư viện Việt Nam đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi mạnh mẽ để thích ứng với kỷ nguyên số. Trong bối cảnh đó, Thư viện số Việt Nam (ViLIB) gợi mở hướng tiếp cận xây dựng mô hình thư viện số dùng chung, theo định hướng liên thông dữ liệu, chia sẻ tài nguyên và tổ chức hạ tầng tri thức số ở quy mô hệ thống.

Hội thảo dự kiến quy tụ các nhà khoa học, chuyên gia, đại diện thư viện, nhà xuất bản, đơn vị công nghệ, cơ quan quản lý cùng các tổ chức hoạt động trong lĩnh vực tri thức, văn hóa, giáo dục và xuất bản.

Ngành thư viện đang đứng trước những thách thức mang tính hệ thống

Trong nhiều năm qua, ngành thư viện Việt Nam đã có nhiều nỗ lực trong số hóa tài nguyên, xây dựng thư viện điện tử và phát triển cơ sở dữ liệu phục vụ bạn đọc. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy quá trình chuyển đổi số thư viện hiện nay vẫn đang tồn tại nhiều bất cập và điểm nghẽn lớn.

Nhiều thư viện đang hoạt động theo mô hình riêng lẻ, dữ liệu phân tán, thiếu cơ chế liên thông và chia sẻ dùng chung. Không ít đơn vị đầu tư hạ tầng độc lập nhưng khả năng khai thác tài nguyên còn hạn chế, dẫn đến tình trạng đầu tư trùng lặp, chi phí vận hành cao nhưng hiệu quả phục vụ chưa tương xứng.

Trong khi đó, nhu cầu tiếp cận tri thức của người dân, sinh viên, nhà nghiên cứu và cộng đồng đang thay đổi rất nhanh trong môi trường số. Người đọc không còn chỉ tiếp cận tri thức tại không gian vật lý mà có xu hướng dịch chuyển mạnh sang môi trường trực tuyến, đa nền tảng và liên thông dữ liệu.

Một trong những khó khăn lớn hiện nay là việc thiếu một hạ tầng dùng chung cho ngành thư viện. Tài nguyên số còn phân mảnh; dữ liệu chưa được chuẩn hóa; cơ chế phối hợp giữa thư viện, nhà xuất bản và chủ sở hữu quyền chưa rõ ràng; việc khai thác tài nguyên số còn gặp nhiều vướng mắc liên quan đến pháp lý, bản quyền và chi phí vận hành. Nhiều chuyên gia cho rằng nếu không có những mô hình mang tính tích hợp và liên thông ở quy mô lớn, chuyển đổi số thư viện sẽ tiếp tục diễn ra rời rạc và khó tạo ra giá trị hệ thống.

ViLIB gợi mở mô hình thư viện số dùng chung cho Việt Nam

Từ thực tiễn đó, Thư viện số Việt Nam (ViLIB) đang từng bước triển khai mô hình thư viện số dùng chung, hướng tới xây dựng một nền tảng hạ tầng tri thức số có khả năng kết nối thư viện, nhà xuất bản, cơ sở đào tạo, đơn vị sở hữu tài nguyên và người đọc trên cùng một hệ sinh thái.

Khác với mô hình thư viện điện tử riêng lẻ, ViLIB được định hướng như một nền tảng dùng chung, trong đó: Kết nối thư viện, nhà xuất bản, cơ sở đào tạo và người đọc trong cùng một hệ sinh thái; Chuẩn hóa dữ liệu và tài nguyên số; Mở rộng khả năng tiếp cận tri thức; Tối ưu hiệu quả khai thác tài nguyên; Tạo cơ chế khai thác tài nguyên số hợp pháp và bền vững.

Theo ông Nguyễn Anh Dũng, nhà sáng lập công ty cổ phần Thư viện số Việt Nam ViLIB, khác với mô hình thư viện điện tử đơn lẻ, ViLIB được định hướng như một nền tảng hạ tầng, trong đó mỗi đơn vị có thể vận hành không gian quản trị riêng nhưng vẫn tham gia trong cấu trúc liên thông dùng chung.

Cũng theo nhận định của nhiều chuyên gia, nếu được triển khai phù hợp, mô hình này có thể góp phần thúc đẩy học tập suốt đời, phát triển văn hóa đọc và hỗ trợ tiến trình chuyển đổi số ngành thư viện trong dài hạn.

Chuyển đổi số thư viện không chỉ là số hóa tài liệu

Một nội dung trọng tâm của Hội thảo là nhìn nhận lại bản chất của chuyển đổi số thư viện.

Chuyển đổi số không chỉ dừng ở việc số hóa tài liệu hay đưa sách lên môi trường mạng, mà là quá trình tổ chức lại cách thức tri thức được lưu trữ, quản trị, phân phối và tiếp cận trong môi trường số. Từ góc độ này, nhiều vấn đề đang đặt ra cho ngành thư viện, như: Liên thông dữ liệu thư viện; Khai thác tài nguyên số hợp pháp; Bản quyền số; Vai trò của nhà xuất bản; Mô hình phục vụ người dùng trong môi trường số; Xây dựng hạ tầng tri thức số dùng chung.

Đây cũng là những nội dung mà mô hình thư viện số dùng chung của ViLIB hướng tới giải quyết thông qua cách tiếp cận tổng thể giữa thư viện – xuất bản – công nghệ – dữ liệu – người dùng.

ViLIB gợi mở vai trò mới của nhà xuất bản trong hệ sinh thái thư viện số

Một nội dung đáng chú ý khác tại Hội thảo là việc nhìn nhận lại vai trò của nhà xuất bản trong tiến trình chuyển đổi số thư viện. Theo hướng tiếp cận được ViLIB đề xuất, nhà xuất bản không chỉ đảm nhiệm chức năng xuất bản và phát hành sách mà còn có thể tham gia tổ chức bản thảo, quản trị bản quyền và cung cấp tài nguyên số hợp pháp cho hệ thống thư viện.

Trong mô hình này, thư viện giảm áp lực số hóa phân tán, nhà xuất bản có thêm cơ chế cung cấp tài nguyên và quyền khai thác phù hợp, người đọc thuận tiện hơn trong tiếp cận tri thức, quyền của tác giả và chủ sở hữu được quản trị minh bạch hơn.

Theo nhiều ý kiến chuyên môn, nếu hình thành được cơ chế phối hợp phù hợp giữa thư viện, nhà xuất bản và nền tảng công nghệ, Việt Nam có thể từng bước phát triển hệ sinh thái tri thức số bền vững với khả năng phục vụ cộng đồng trên quy mô lớn.

Chia sẻ trước thềm Hội thảo, ông Nguyễn Anh Dũng cho biết: “Điểm nghẽn lớn nhất của ngành thư viện hiện nay không phải thiếu tài nguyên, mà là tài nguyên đang bị phân tán và chưa có cơ chế liên thông hiệu quả. Nếu mỗi thư viện tự chuyển đổi số theo cách riêng, rất khó tạo ra sức mạnh hệ thống.”. Ông cũng nhận định: “Trong kỷ nguyên số, thư viện không thể chỉ là nơi lưu trữ tri thức. Thư viện cần trở thành một phần của hạ tầng tri thức quốc gia – nơi tri thức được kết nối, tổ chức và phục vụ cộng đồng trên quy mô lớn hơn.”

Theo ông Nguyễn Anh Dũng, mô hình thư viện số dùng chung mà ViLIB đang triển khai hướng tới khả năng kết nối nhiều thư viện, hỗ trợ khai thác tài nguyên số hợp pháp, mở rộng tiếp cận tri thức, đồng thời tạo điều kiện để nhà xuất bản, tác giả và chủ sở hữu quyền cùng tham gia vào hệ sinh thái tri thức số. Ông nhấn mạnh: “Nếu Việt Nam muốn xây dựng xã hội học tập trong kỷ nguyên số, chúng ta cần nghĩ tới hạ tầng tri thức số dùng chung ở quy mô quốc gia. ViLIB mong muốn đóng góp một hướng tiếp cận thực tiễn cho tiến trình đó.”

Hội thảo hướng tới cơ sở khoa học cho định hướng phát triển ngành

Ban Tổ chức cho biết Hội thảo sẽ tập trung trao đổi các nội dung như: chuyển đổi số ngành thư viện; thư viện số dùng chung; liên thông dữ liệu; xuất bản điện tử; bản quyền số; mô hình khai thác tài nguyên hợp pháp; vai trò của nhà xuất bản trong môi trường số; cùng các giải pháp xây dựng hạ tầng tri thức số phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Toàn bộ nội dung Hội thảo dự kiến được tổng hợp thành Kỷ yếu khoa học điện tử, phục vụ nghiên cứu, giảng dạy, tham khảo chuyên môn và cung cấp cơ sở tham khảo cho các cơ quan quản lý, thư viện, cơ sở đào tạo và đơn vị liên quan.

ViLIB và định hướng phát triển nền tảng tri thức số dùng chung cho người Việt

Trong những năm gần đây, Việt Nam đã đạt nhiều kết quả trong chuyển đổi số ở nhiều lĩnh vực. Tuy nhiên, đối với lĩnh vực thư viện và tri thức, thách thức không chỉ nằm ở số hóa tài liệu mà còn ở việc xây dựng được cơ chế kết nối để tri thức có thể được tổ chức, chia sẻ và khai thác hiệu quả hơn.

ViLIB được hình thành với định hướng trở thành nền tảng hỗ trợ tiến trình đó - nơi các thư viện có thể kết nối, tài nguyên có thể liên thông và người dân có thêm cơ hội tiếp cận tri thức thuận tiện hơn trong môi trường số. Trong dài hạn, mô hình thư viện số dùng chung được kỳ vọng góp phần thúc đẩy văn hóa đọc, hỗ trợ học tập suốt đời, nâng cao năng lực tiếp cận tri thức và từng bước đóng góp vào quá trình xây dựng hạ tầng tri thức số phục vụ phát triển văn hóa và con người Việt Nam trong kỷ nguyên số.