"Quả bom hẹn giờ" Hezbollah

Bước tiến hòa bình hay mầm mống chia rẽ?

Hôm 26-6, tại Washington, Israel và Lebanon đã ký Thỏa thuận khung, tuyên bố ý định chấm dứt hoàn toàn xung đột và giải quyết các nguyên nhân gốc rễ, qua đó chính thức kết thúc mọi tình trạng chiến tranh giữa hai bên.

Điều khoản đầu tiên của Thỏa thuận khung gồm 14 điểm khẳng định “hai bên cùng công nhận quyền được tồn tại trong hòa bình”, đồng nghĩa với việc Lebanon thừa nhận quyền tồn tại của Israel với tư cách một nhà nước trên vùng đất Palestine lịch sử. Đây là sự thay đổi rõ rệt so với Hiệp định đình chiến năm 1949 giữa hai nước, vốn chỉ thiết lập một lệnh ngừng bắn quân sự mà không mang ý nghĩa công nhận chính trị đối với Israel hay giải quyết các vấn đề lãnh thổ cuối cùng.

Thỏa thuận cũng thiết lập quy trình để quân đội Lebanon khôi phục quyền kiểm soát trên toàn bộ lãnh thổ đất nước thông qua “giải giáp có kiểm chứng đối với các nhóm vũ trang phi nhà nước”, đặc biệt là lực lượng Hezbollah. Việc rút quân đội Israel ra khỏi lãnh thổ Lebanon sẽ được tiến hành từng bước, dựa trên kết quả giải giáp các nhóm vũ trang.

Trong bối cảnh giao tranh dữ dội dọc biên giới Israel-Lebanon kéo dài trong nhiều tháng qua kể từ khi Mỹ và Israel mở cuộc tấn công Iran, dẫn tới hành động quân sự của Hezbollah nhằm vào Israel để “chia lửa” với Tehran, việc Thỏa thuận khung được ký kết có thể xem như một bước tiến ngoại giao đáng khích lệ, hé mở cơ hội thiết lập hòa bình ở Lebanon.

Đây cũng là lần đầu tiên sau nhiều năm, Israel và Lebanon thống nhất được khuôn khổ xử lý đồng thời hai vấn đề luôn đan xen là bảo đảm an ninh cho Israel và từng bước khôi phục chủ quyền của Lebanon. Tại Washington, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho rằng thỏa thuận sẽ bắt đầu thiết lập khuôn khổ cho “hòa bình và an ninh lâu dài”. Còn Đại sứ Lebanon tại Mỹ Nada Hamadeh Moawad thì đánh giá đây là bước đầu tiên trên hành trình khôi phục chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ Lebanon, chấm dứt vĩnh viễn giao tranh và tạo điều kiện để người dân nước này có thể trở về nhà.

Tuy nhiên, dư luận Trung Đông lại không lạc quan như vậy bởi tình hình nội bộ phức tạp ở Lebanon. Điều người ta lo ngại nhất là Thỏa thuận khung loại bỏ hoàn toàn vai trò của Hezbollah, lực lượng có ảnh hưởng lớn ở Lebanon và được coi là người đi đầu trong cuộc chiến chống lại Israel.

Chính vì thế, trong khi Tổng thống Lebanon Joseph Aoun coi đây là bước đi đầu tiên nhằm khôi phục chủ quyền quốc gia và tạo điều kiện để người dân trở về các khu vực được giải phóng, thì Chủ tịch Quốc hội nước này Nabih Berri, đồng minh lâu năm của Hezbollah, lại chỉ trích đây là một “thỏa thuận mang tính áp đặt” và tuyên bố văn kiện này sẽ không được triển khai. Còn thủ lĩnh Hezbollah Naim Qassem thì gọi đây là một thỏa thuận “vô hiệu” và là hành động “đầu hàng”, đồng thời tuyên bố lực lượng này sẽ tiếp tục chiến đấu cho đến khi Israel rút khỏi Lebanon.

Hezbollah đã trở thành chướng ngại vật khó vượt trên con đường thực thi Thỏa thuận khung, đúng như học giả Fawaz Gerges từ Trường kinh tế và khoa học chính trị London (LSE) nhận định: “Thỏa thuận này chết yểu ngay từ khi ra đời vì dựa trên một điều kiện gần như bất khả thi trên thực tế. Dù muốn hay không, vai trò của Hezbollah ở Lebanon khó có thể phủ nhận”.

Thế kẹt với Lebanon

Tháng 6-1982, Israel tiến hành xâm lược Lebanon nhằm mục đích xóa sổ Tổ chức giải phóng Palestine (PLO) đang lưu vong ở thủ đô Beirut sau cuộc Chiến tranh Trung Đông lần thứ nhất (năm 1948) giữa Israel và các nước Arab. Cuộc xâm lược này đã dẫn đến việc ra đời Hezbollah, có nghĩa là “Đảng của Chúa” trong tiếng Arab, khi một nhóm giáo sĩ Hồi giáo dòng Shiite ở Lebanon quyết định cầm vũ khí chống lại người Israel. Với sự hỗ trợ của Iran, cường quốc của người Hồi giáo dòng Shiite trong khu vực, từ một nhóm dân quân nhỏ trong chiến tranh, Hezbollah dần nổi lên như lực lượng đi đầu chống lại sự chiếm đóng của Israel.

Năm 1990, sau 15 năm kéo dài, cuộc nội chiến ở Lebanon liên quan đến mâu thuẫn giữa các tôn giáo và giáo phái kết thúc bằng thỏa thuận các lực lượng dân quân đồng ý hạ vũ khí và ngừng tham chiến. Tuy nhiên, nhờ vai trò nổi bật chống lại sự xâm lược của Israel, Hezbollah được coi là trường hợp ngoại lệ. Lực lượng này được giữ lại vũ khí với lý do nhằm chống lại lực lượng Israel chiếm đóng ở miền nam Lebanon lúc bấy giờ.

Hơn 3 thập kỷ qua, Hezbollah ngày càng gia tăng ảnh hưởng ở Lebanon và quyền lực trong khu vực. Lực lượng này được cấu trúc theo hai bộ phận chính: nhánh quân sự và nhánh chính trị. Trên chính trường, nhờ sự ủng hộ của các tín đồ Hồi giáo dòng Shiite, nhóm này luôn giữ được sự hiện diện ổn định trong Quốc hội, đôi khi trở thành đảng thống trị. Nhiều thành viên của Hezbollah giữ các vị trí điều hành trong nội các.

Hezbollah còn quản lý một mạng lưới rộng lớn các dịch vụ xã hội, bao gồm cơ sở hạ tầng, cơ sở chăm sóc sức khỏe, trường học và các chương trình dành cho thanh thiếu niên. Tất cả đều là công cụ nhằm giúp Hezbollah thu hút sự ủng hộ từ cả người Lebanon theo dòng Shiite và không theo dòng Shiite.

Hezbollah cũng tăng cường đáng kể khả năng quân sự của mình. Được sự hỗ trợ mạnh mẽ của Iran, lực lượng này đã trở thành một tổ chức phi nhà nước hùng mạnh với hàng chục nghìn tay súng, với nhiều vũ khí các loại. Hezbollah được cho là sở hữu các tên lửa phòng không và tên lửa chống hạm, bao gồm cả tên lửa dẫn đường, có khả năng tấn công sâu vào trong lãnh thổ Israel.

Trong khu vực Trung Đông, Hezbollah được mô tả như “cánh tay” nối dài của Iran trong cái gọi là “Trục kháng chiến” được Tehran hậu thuẫn, bao gồm Hezbollah ở Lebanon, Phong trào kháng chiến Hồi giáo Hamas ở Palestine và lực lượng Houthi ở Yemen. Tuy nhiên, Hezbollah được đánh giá là lực lượng hùng mạnh và có tầm ảnh hưởng nhất, đồng thời là mối đe dọa quân sự nghiêm trọng hàng đầu với Israel.

Mặc dù một số người coi Hezbollah là mối đe dọa đẩy Lebanon vào các cuộc xung đột không hồi kết với Israel, thì nhiều người khác, đặc biệt là người Hồi giáo dòng Shiite, lại coi Hezbollah là lực lượng bảo vệ chủ quyền quốc gia của Lebanon, là người đi đầu trong việc chống lại Israel. Tuyên ngôn của Hezbollah kêu gọi phá hủy nhà nước Israel, coi lãnh thổ Palestine là vùng đất của người Hồi giáo bị chiếm đóng và cho rằng Israel không có quyền tồn tại.

Chính vì thế, việc giải giáp lực lượng này theo như Thỏa thuận khung giữa Israel-Lebanon gặp phải sự phản ứng quyết liệt. Hezbollah tất nhiên không hài lòng với việc bị loại bỏ. Lực lượng này đã tuyên bố phản đối bất kỳ động thái nào liên quan đến giải giáp, coi đó là vấn đề nội bộ của Lebanon mà Mỹ và Israel không có quyền can thiệp.

Theo các nhà phân tích, ngay cả khi Chính phủ Lebanon muốn thực hiện cam kết theo thỏa thuận thì họ cũng không có đủ khả năng để làm điều đó. Quân đội nước này không được tổ chức cũng như trang bị để giải giáp Hezbollah. Với sự hậu thuận của chính đảng có ảnh hưởng lớn trong quốc hội, tiềm lực còn mạnh hơn cả quân đội chính quy Lebanon nhờ sự hậu thuẫn của Iran, việc dùng vũ lực giải giáp Hezbollah sẽ là hành động chiến tranh, có nguy cơ đẩy Lebanon vào nội chiến.

Lebanon đang bị kẹt với “quả bom hẹn giờ”Hezbollah.