Tri ân nguồn cội, tiếp bước truyền thống Quân giới - Công nghiệp quốc phòng

Điểm đến của đoàn là những địa danh gắn với những năm tháng đầu tiên đầy gian nan nhưng rất đỗi hào hùng của Ngành Quân giới Việt Nam tại tỉnh Thái Nguyên: Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh với Ngành Quân giới tại thôn Đồng Làn, xã Định Hóa và Di tích lịch sử quốc gia Địa điểm đóng quân Cục Quân giới (1947-1954), Công đoàn Sản xuất vũ khí Việt Nam (1949-1954) tại xã Chợ Mới.

Đó là hành trình trở về với cội nguồn. Ở đó, mỗi tên đất, tên làng, mỗi dấu tích còn lại của một thời “lấy rừng núi làm nhà máy, lấy lòng yêu nước làm động lực”, đều nhắc nhớ về một chặng đường mà Ngành Quân giới đã góp phần quan trọng vào sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc.

Nơi Bác Hồ gặp những người làm Quân giới giữa chiến khu

Giữa không gian xanh thẳm của núi rừng Định Hóa, Khu lưu niệm “Bác Hồ với Ngành Quân giới Việt Nam” tại thôn Đồng Làn mang trong mình một dấu ấn đặc biệt - nơi Xưởng Quân giới Đội Cấn - Nhà máy Quân giới K77 từng đóng quân trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp.

Ngày 19-5-1950, đúng dịp sinh nhật lần thứ 60 của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Xưởng Quân giới Đội Cấn vinh dự được đón Người đến thăm và động viên cán bộ, chiến sĩ đang ngày đêm sản xuất vũ khí phục vụ kháng chiến.

Sự kiện ấy đã trở thành một dấu son trong lịch sử Ngành Quân giới. Trong điều kiện chiến tranh khắc nghiệt, máy móc thiếu thốn, nguyên vật liệu khan hiếm, những người làm công tác quân giới vừa nghiên cứu, vừa chế thử, vừa sản xuất, từng bước làm chủ kỹ thuật để tạo ra những loại vũ khí phù hợp với điều kiện chiến đấu của quân đội ta.

Từ Phòng Quân giới được thành lập ngày 15-9-1945, Ngành Quân giới từng bước phát triển về tổ chức và nhiệm vụ. Đầu năm 1947, Chế tạo Quân giới Cục được đổi thành Cục Quân giới; dưới sự chỉ đạo của Cục trưởng Trần Đại Nghĩa và đội ngũ cán bộ, công nhân, ngành đã tổ chức nghiên cứu, chế tạo nhiều loại vũ khí, trong đó có súng và đạn Bazooka, đáp ứng yêu cầu cấp thiết của chiến trường.

Khu lưu niệm là nơi kết nối ký ức về Bác Hồ với lịch sử hình thành, chiến đấu, lao động và sáng tạo của Ngành Quân giới. Công trình được tôn tạo, nâng cấp trong năm 2025 trên diện tích hơn 3.400m², với tổng mức đầu tư 6,8 tỷ đồng; trong đó có không gian trưng bày hiện vật, hình ảnh về hoạt động của Xưởng Quân giới Đội Cấn trong kháng chiến chống Pháp. Năm 2026, công trình đã được bàn giao cho địa phương quản lý, tiếp tục phát huy giá trị như một “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống.

Tại Khu lưu niệm trang trọng lưu giữ hình ảnh Bác Hồ với Ngành Quân giới. Điều đặc biệt trong hành trình lần này có sự tham gia của bà Nguyễn Thị Tâm Thư - vợ Anh hùng Lao động Cao Viết Bảo, và cựu chiến binh Vũ Việt Dũng - con của đồng chí Vũ Quý Chức.

Trước không gian thiêng liêng ấy, các thành viên trong đoàn Ban liên lạc Cựu chiến binh Quân giới - Công nghiệp quốc phòng dâng hương tưởng nhớ Chủ tịch Hồ Chí Minh và các Anh hùng, liệt sĩ của ngành. Những người từng khoác áo lính, từng công tác trong Ngành Quân giới - Công nghiệp quốc phòng, nay trở lại nơi nguồn cội, không khỏi bồi hồi khi đứng trước những dấu tích gắn với một thời tuổi trẻ và những cống hiến của cha anh và với lịch sử của chính ngành mình.

Pác San - nơi giữa đại ngàn hình thành “công xưởng chiến đấu”

Rời Định Hóa, hành trình “về nguồn” tiếp tục đưa Đoàn đến Di tích lịch sử quốc gia Địa điểm đóng quân Cục Quân giới (1947-1954) và Công đoàn Sản xuất vũ khí Việt Nam (1949-1954) tại xã Chợ Mới.

Khu vực này trước đây thuộc thôn Pác San 2, xã Yên Đĩnh, huyện Chợ Mới, tỉnh Bắc Kạn; nay thuộc thôn 3, xã Chợ Mới, tỉnh Thái Nguyên. Trong những năm 1947-1954, nơi đây là căn cứ quan trọng của Cục Quân giới, đồng thời là địa điểm nghiên cứu, chế tạo, sửa chữa và cất giữ vũ khí phục vụ cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Nếu Đồng Làn - Định Hoá lưu dấu bước chân của Chủ tịch Hồ Chí Minh đến thăm và động viên những người làm Quân giới thì Pác San - Chợ Mới lại ghi dấu một giai đoạn đặc biệt quan trọng trong quá trình xây dựng lực lượng sản xuất vũ khí của cách mạng.

Trong những lán xưởng giữa núi rừng, với phương tiện sản xuất còn rất thô sơ và nguồn nguyên liệu hết sức thiếu thốn, cán bộ, kỹ sư và công nhân quân giới đã tìm tòi, sáng tạo, tận dụng nguyên vật liệu trong nước để nghiên cứu, chế tạo nhiều loại vũ khí. Theo các tư liệu lịch sử, tại khu vực này, đội ngũ do kỹ sư Trần Đại Nghĩa cùng các cộng sự đã nghiên cứu, chế tạo nhiều loại vũ khí, trong đó có Bazooka, súng không giật SKZ, lựu đạn, mìn, đạn và các loại vũ khí khác phục vụ chiến trường. Những sản phẩm ấy góp phần tăng cường hỏa lực cho lực lượng vũ trang trong các chiến dịch lớn của cuộc kháng chiến chống Pháp.

Điều đáng trân trọng là ở Pác San không chỉ có câu chuyện về những người nghiên cứu, chế tạo vũ khí. Nơi đây còn gắn với sự ra đời và hoạt động của Công đoàn Sản xuất vũ khí Việt Nam.

Ngày 6-3-1949, tại Pác San, xã Yên Đĩnh, Hội nghị thành lập Công đoàn Sản xuất vũ khí Việt Nam được tổ chức. Đây là tổ chức công đoàn thống nhất trong các xưởng sản xuất vũ khí, có nhiệm vụ chỉ đạo công tác công đoàn, động viên phong trào công nhân, góp phần thúc đẩy sản xuất, sửa chữa và cung cấp vũ khí cho các chiến trường.

Bởi vậy, địa điểm này mang giá trị lịch sử kép: Vừa là nơi Cục Quân giới đóng quân, tổ chức nghiên cứu, sản xuất vũ khí; vừa là nơi hình thành tổ chức Công đoàn Sản xuất vũ khí Việt Nam - tiền thân của tổ chức Công đoàn Quốc phòng ngày nay. Những giá trị ấy đã được ghi nhận bằng công trình bia lưu niệm và sau đó được đầu tư nâng cấp, mở rộng thành khu di tích có quy mô khang trang hơn. Năm 2025, Tổng cục Công nghiệp quốc phòng tổ chức khánh thành công trình Khu di tích lịch sử Cục Quân giới và Công đoàn Sản xuất vũ khí Việt Nam tại đây.

Đứng trước lịch sử để hiểu hơn giá trị của hai chữ “tự lực”

Tại Chợ Mới, Đoàn thành kính dâng hương tưởng niệm các thế hệ cán bộ, chiến sĩ, công nhân quân giới đã dành tuổi trẻ, trí tuệ, sức lực cho sự nghiệp sản xuất vũ khí phục vụ kháng chiến. Với những cựu chiến binh của Ngành Quân giới - Công nghiệp quốc phòng, chuyến đi là cuộc trở về của ký ức.

Những con đường hôm nay có thể đã rộng hơn, những khu di tích đã được tôn tạo khang trang hơn, nhưng phía sau sự bình yên của hiện tại vẫn là hình bóng những con người năm xưa. Họ làm việc trong rừng sâu, giữa thiếu thốn và hiểm nguy; vừa sản xuất, vừa bảo đảm an toàn cho cơ sở; vừa nghiên cứu, vừa trực tiếp giải quyết những bài toán kỹ thuật mà đất nước khi ấy gần như chưa có tiền lệ.

Trong giây phút đứng trước bia di tích, mỗi thành viên trong đoàn càng cảm nhận rõ hơn giá trị của những hy sinh thầm lặng ấy. Có thể nhiều người trong số họ đã từng đi qua chiến tranh, từng trực tiếp công tác trong ngành, nhưng mỗi lần trở lại những địa chỉ lịch sử, cảm xúc vẫn nguyên vẹn: Sự thành kính trước người đã khuất, niềm tự hào về thế hệ đi trước và cả một nỗi bồi hồi khi nhận ra dấu chân của lịch sử vẫn hiện hữu ngay trên mảnh đất này.

Đó cũng là sự tri ân đối với nhân dân địa phương - những người đã che chở, nuôi dưỡng, bảo vệ các cơ quan, xưởng sản xuất và cán bộ cách mạng trong những năm tháng kháng chiến. Chính sự gắn bó giữa quân với dân đã tạo nên nền tảng vững chắc để những “công xưởng chiến đấu” giữa đại ngàn tồn tại và hoạt động trong suốt những năm chiến tranh. Xã Chợ Mới được xác định là địa bàn có vị trí chiến lược trong giai đoạn 1945-1954, từng là nơi đứng chân, trú quân và hoạt động bí mật của nhiều cơ quan, tổ chức cách mạng.

Từ những xưởng quân giới sơ khai trong chiến khu Việt Bắc đến nền công nghiệp quốc phòng ngày càng phát triển, hành trình của Ngành Quân giới - Công nghiệp quốc phòng là hành trình của trí tuệ Việt Nam, của tinh thần tự lực, tự cường và khát vọng làm chủ khoa học, kỹ thuật để phục vụ nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc.

Nhìn lại chặng đường ấy, càng thấy rõ ý nghĩa của những lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với Ngành Quân giới. Người luôn coi trọng việc xây dựng lực lượng, đào tạo cán bộ, phát huy trí tuệ và khả năng sáng tạo của con người Việt Nam. Ngay từ những năm đầu của nền độc lập, Người đã trực tiếp quan tâm đến việc xây dựng Ngành Quân giới, lựa chọn và giao nhiệm vụ cho những cán bộ có năng lực để đặt nền móng cho ngành. Bởi vậy, hành trình của Ban liên lạc Cựu chiến binh Quân giới - Công nghiệp quốc phòng ngày 20-9 là để củng cố niềm tin, hun đúc niềm tự hào và trao truyền ký ức lịch sử.

Mạch nguồn Quân giới - Công nghiệp quốc phòng vẫn đang được tiếp nối từ thế hệ này sang thế hệ khác; truyền thống tự lực, tự cường, đoàn kết, sáng tạo và tận tụy phụng sự Tổ quốc vẫn là giá trị bền vững cần được gìn giữ, trao truyền và phát huy trong chặng đường xây dựng nền công nghiệp quốc phòng hiện đại.