Huế - Trung tâm di sản và đô thị sáng tạo: Chuyển đổi số du lịch, phát triển kinh tế văn hóa

Đây không chỉ là sự thay đổi về mặt hành chính, mà còn đặt ra yêu cầu tái định vị mô hình phát triển, trong đó di sản, văn hóa và con người Huế trở thành nền tảng cốt lõi.

Trong bối cảnh ấy, bài toán đặt ra đối với Huế không đơn thuần là mở rộng không gian đô thị hay gia tăng các chỉ tiêu tăng trưởng, mà quan trọng hơn là phát triển như thế nào để không đánh mất bản sắc, đồng thời biến hệ giá trị di sản đặc sắc thành động lực lâu dài cho phát triển bền vững.

Định hướng phát triển đô thị di sản

Ở Việt Nam, khái niệm “đô thị di sản” hiện chưa được xác lập rõ trong các văn bản pháp lý, dẫn đến nhiều cách hiểu khác nhau trong thực tiễn quy hoạch và quản lý đô thị. Tuy nhiên, về phương diện khoa học, Giáo sư Hoàng Đạo Kính từng đưa ra một định nghĩa có giá trị tham chiếu quan trọng: “Đô thị di sản là một chỉnh thể lịch sử đặc trưng, một sản phẩm của nền văn minh đô thị, kết hợp hữu cơ các thành tố vật chất và tinh thần, kiến trúc và văn hóa, trong sự hòa quyện với thiên nhiên”.

Theo cách tiếp cận này, đô thị di sản không đơn thuần là đô thị “sở hữu nhiều di tích”, mà là một chỉnh thể sống động, nơi di sản vật thể và phi vật thể được tích tụ, kế thừa và tiếp nối qua nhiều thế kỷ, tạo nên bản sắc riêng biệt không thể sao chép.

Huế hội đủ những điều kiện đặc thù để được nhìn nhận như một đô thị di sản đúng nghĩa. Chỉnh thể ấy được hình thành qua nhiều tầng lớp lịch sử, phản ánh tiến trình phát triển của quốc gia trong không gian một cố đô. Đặc biệt, Huế hiện là địa phương duy nhất ở Việt Nam có tám di sản văn hóa được UNESCO ghi danh, một con số khẳng định giá trị nổi trội, hiếm có trong hệ thống đô thị Việt Nam.

Di sản Huế không chỉ là thành quách, cung điện hay công trình kiến trúc, mà còn là không gian sống, ký ức cộng đồng và hồn cốt văn hóa được nuôi dưỡng qua nhiều thế hệ. Phát triển Huế theo hướng đô thị thông minh không đồng nghĩa với bê tông hóa, mà là ứng dụng công nghệ để quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản một cách hiệu quả hơn.

Đô thị di sản Huế được cấu thành từ nhiều vùng sinh thái - văn hóa đặc trưng, tạo nên một chỉnh thể phong phú. Đó là không gian đô thị và vùng ven đô với hệ thống nhà rường, đình chùa, đền miếu; là các giá trị về trang phục, ẩm thực, lễ hội gắn bó mật thiết với đời sống cư dân Việt.

Ở vùng đầm phá, ven biển là di sản kiến trúc dân gian, phong tục nghề cá, lễ hội cầu ngư và văn hóa ẩm thực biển. Trong khi đó, vùng miền núi lưu giữ kiến trúc nhà sàn, nhà rông, văn hóa thổ cẩm và ẩm thực truyền thống của các tộc người Tà Ôi, Cơ Tu, Vân Kiều...

Theo Đại tá Lê Ngọc Thanh - Phó chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc thành phố, Chủ tịch Hội CCB TP. Huế, sự hội tụ và giao thoa của các lớp văn hóa đô thị, nông thôn, biển và miền núi đã tạo nên một “bức tranh tổng thể” vừa đa dạng, vừa thống nhất. Chính tính đa tầng, đa dạng nhưng hài hòa này là yếu tố quan trọng cấu thành bản chất của đô thị di sản Huế, làm nên giá trị khác biệt so với nhiều đô thị khác trong cả nước.

Cùng với hệ thống di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, Huế còn là không gian lưu giữ nhiều di tích lịch sử cách mạng, gắn liền với các cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, kháng chiến chống thực dân, đế quốc.

“Những di tích này không chỉ bổ sung chiều sâu lịch sử cho đô thị, mà còn góp phần khẳng định vai trò, vị thế của Huế trong tiến trình cách mạng Việt Nam hiện đại” - Đại tá Lê Ngọc Thanh chia sẻ.

Tuy nhiên, trong tiến trình hội nhập và phát triển, Huế cũng đang đối diện không ít thách thức. Quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa làm thu hẹp vành đai bảo vệ di sản; nhiều nhà vườn truyền thống xuống cấp; sự giằng co giữa nhu cầu phát triển kinh tế và yêu cầu bảo tồn di sản ngày càng trở nên gay gắt.

Tiến sĩ Phan Tiến Dũng - Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TP. Huế cho rằng, Huế muốn phát triển bền vững phải đi bằng con đường riêng, không chạy theo những công trình đồ sộ hay các khu thương mại quy mô lớn mang tính phô trương. Thay vào đó, sự phát triển cần được cân nhắc kỹ lưỡng về tốc độ, quy mô và mức độ hài hòa giữa công trình với cảnh quan, giữa đô thị với thiên nhiên, phù hợp với đặc trưng của một thành phố văn hóa - sinh thái.

Theo ông Phan Tiến Dũng, việc xây dựng các cơ chế đặc thù cho Huế là hết sức cần thiết, nhằm bảo đảm hệ giá trị của đô thị di sản được giữ gìn và phát huy, đồng thời tạo tiền đề cho một chiến lược phát triển kinh tế tương xứng với vị thế thành phố trực thuộc Trung ương.

Áp lực tăng trưởng và bài toán bản sắc

Việc trở thành thành phố trực thuộc Trung ương mở ra cho Huế những cơ hội phát triển mới, đồng thời đặt ra áp lực tăng trưởng lớn hơn so với trước. Hạ tầng đô thị phải được đầu tư đồng bộ, quy mô kinh tế cần mở rộng, chất lượng đời sống nhân dân phải không ngừng được nâng cao. Những yêu cầu đó kéo theo các kỳ vọng ngày càng cao từ Trung ương và xã hội đối với vai trò, vị thế của Huế trong hệ thống đô thị quốc gia.

Tuy nhiên, với Huế, bài toán phát triển không thể giải quyết theo lối “tăng trưởng bằng mọi giá”. Khác với nhiều địa phương, Huế sở hữu một hệ giá trị đặc thù, trong đó bản sắc văn hóa, không gian di sản và cảnh quan đô thị chính là tài sản vô hình nhưng có giá trị cốt lõi. Nếu đánh đổi những yếu tố ấy để chạy theo tăng trưởng ngắn hạn, Huế không chỉ đánh mất lợi thế so sánh, mà còn tự làm mờ nhạt bản sắc của một đô thị từng là trung tâm chính trị, văn hóa lớn của đất nước.

Trong bối cảnh nhiều địa phương lựa chọn công nghiệp hoặc các loại hình dịch vụ quy mô lớn làm động lực phát triển, Huế chủ động không đi theo con đường đó. Mật độ di sản dày đặc, yêu cầu nghiêm ngặt về bảo tồn cảnh quan và không gian văn hóa khiến mô hình đô thị công nghiệp hay dịch vụ đại trà không phù hợp với điều kiện thực tế của thành phố. Đây không phải là sự hạn chế, mà là đặc điểm riêng, đòi hỏi Huế phải tìm kiếm một mô hình phát triển khác biệt, dựa trên chính lợi thế của mình.

Trên cơ sở đó, Huế lựa chọn con đường phát triển dựa vào chiều sâu lịch sử, bản sắc văn hóa và không gian đô thị gắn với di sản. Sự lựa chọn này không mang tính cảm tính, mà xuất phát từ việc nhận diện rõ lợi thế so sánh của Huế trong bức tranh cạnh tranh giữa các đô thị.

Trong xu thế toàn cầu hóa, bài toán “phát triển nhanh” hay “bảo tồn lâu dài” không phải là sự lựa chọn loại trừ. Với Huế, đó là bài toán cân bằng, trong đó bảo tồn không đồng nghĩa với việc đóng khung quá khứ, còn phát triển cũng không có nghĩa là xóa bỏ di sản.

Huế hoàn toàn có thể biến di sản thành lợi thế cạnh tranh, thành sản phẩm du lịch - dịch vụ đặc trưng. Từ quần thể di tích Cố đô, hệ thống nhà vườn, phủ đệ, đến ca múa nhạc cung đình, lễ hội dân gian, ẩm thực và trang phục truyền thống, nếu được bảo tồn, khai thác đúng hướng sẽ tạo nên giá trị kinh tế bền vững. Việc kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển du lịch chất lượng cao không chỉ mang lại nguồn lực cho tăng trưởng, mà còn tạo điều kiện tái đầu tư cho công tác gìn giữ di sản.

Trong tiến trình hướng tới đô thị thông minh, chuyển đổi số giữ vai trò quan trọng. Số hóa di sản, xây dựng bản đồ di sản trực tuyến, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong thuyết minh và trải nghiệm du lịch là con đường để di sản không chỉ được bảo tồn, mà còn trở nên sống động, gần gũi hơn với thế hệ trẻ và bạn bè quốc tế.

Trên nền tảng di sản và sáng tạo, Huế hướng tới phát triển kinh tế văn hóa như một trụ cột lâu dài. Du lịch di sản, lễ hội, nghệ thuật biểu diễn, ẩm thực, áo dài, thủ công mỹ nghệ và các ngành công nghiệp sáng tạo đang từng bước hình thành một hệ sinh thái kinh tế văn hóa đặc thù.

Điểm cốt lõi của mô hình này là tạo ra giá trị gia tăng từ chiều sâu văn hóa, thay vì khai thác tài nguyên theo chiều rộng. Văn hóa không còn là lĩnh vực tiêu dùng ngân sách, mà trở thành nguồn lực phát triển, tạo sinh kế cho cộng đồng và góp phần giữ gìn bản sắc đô thị.

Với nền tảng di sản đặc sắc, không gian văn hóa độc đáo, đội ngũ trí thức và cộng đồng giàu ý thức gìn giữ truyền thống, Huế có đủ điều kiện để lựa chọn con đường phát triển khác biệt. Trong bối cảnh trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, việc kiên định với định hướng di sản - sáng tạo - chuyển đổi số - kinh tế văn hóa không chỉ là lựa chọn chiến lược, mà còn là cách để Huế khẳng định vị thế của một đô thị trung tâm văn hóa, phát triển bền vững và có bản sắc trong hệ thống đô thị Việt Nam.