Đẩy mạnh văn hóa di sản: Đình làng “lên ngôi”!

Tiến sĩ Trần Đình Hằng - Phân viện trưởng Phân viện Văn hóa nghệ thuật Việt Nam tại Huế chia sẻ, tính thu hút cộng đồng từ các sự kiện văn hóa là rất lớn. Nên nhân ngày Giỗ Tổ, các địa phương thường triển khai sự kiện văn hóa bản địa, nhất là hội hè gắn cùng lịch sử đình làng.

Hội tụ văn hóa lịch sử

Lật lại quá khứ, nguyên thủy ngày Giỗ Tổ Hùng Vương cũng không được ấn định thời gian cụ thể trong nhiều năm, mãi đến sau này, chính quyền tỉnh Phú Thọ kiến nghị chọn đúng một ngày tổ chức, hạn chế lãng phí cúng lễ tràn lan, cả nước mới thống nhất ngày 10/3 âm lịch làm ngày giỗ cố định.

Với các địa phương, tình trạng xê dịch ngày kỷ niệm, giỗ chạp từ các tộc họ đến làng xã cũng rất phổ biến. Nhiều địa phương từ lâu cũng muốn thiết lập lại ngày giờ đích xác cho các hoạt động văn hóa lịch sử, không chỉ nhằm tiết giản chi phí tổ chức mà còn tôn vinh thực sự các giá trị sự kiện cộng đồng, qua đó thúc đẩy các cơ hội phát triển du lịch, kinh tế và nhất là giáo dục tinh thần các thế hệ trẻ trong xã hội hôm nay.

Tinh thần này, trước mắt cơ bản được duy trì dựa theo các ngày lễ lớn, để tổ chức cho thuận tiện. Đơn cử ở Đà Nẵng, dịp Giỗ Tổ này, Đình làng Hải Châu, và lễ kỷ niệm 555 năm thành lập Ngũ xã Trà Kiệu, được đồng thời tổ chức. Các sự kiện này, đều có bối cảnh lịch sử rất ấn tượng, hướng về các giá trị tâm lý lịch sử trong cộng đồng, nhằm khơi gợi những tinh thần hiếu đễ, giáo dục các thế hệ tương lai tiếp nối tinh thần người đi trước, đặc biệt về tinh thần tự tôn dân tộc, ái quốc an dân và tự hào dòng tộc. Nhiều hoạt động văn hóa xã hội, giao lưu kinh tế bản địa, xã hội hóa cộng đồng… được kết hợp tổ chức theo đó, càng làm bối cảnh các sự kiện thêm phần sôi nổi và đạt hiệu quả nhất định về lan tỏa các giá trị văn hóa di sản.

Tuy nhiên, phía sau các hoạt động chung, các hương thôn cũng đánh giá, cần thiết có sự bàn định, chọn lựa dấu ấn thực thụ cho các hoạt động văn hóa lịch sử địa bàn. Ban quản trị Hương chức Đình làng Hải Châu cho biết, dịp Giỗ Tổ rất tiện để mọi người tề tựu, dễ triển khai các hoạt động, nhưng cũng ngại ảnh hưởng kế hoạch nghỉ lễ của nhiều người, nên chỉ chọn trước ngày 10/3 để tổ chức. Hội đồng chư tộc Ngũ xã Trà Kiệu cũng đánh giá, lấy ngày Quốc lễ làm sự kiện sẽ quây tụ nhiều người hơn, nhưng về sau, sẽ cân nhắc lấy một ngày cố định, để đảm bảo vị trí văn hóa di sản hương thôn.

Câu chuyện lịch sử truyền thống, những giá trị nhân bản cộng đồng là tất yếu được quan tâm với các sự kiện địa phương, nhưng phải chăng, thúc đẩy gắn kết các giá trị kinh tế xã hội đồng thời vào, tôn vinh những dấu mốc di sản để mở ra những cơ hội thúc đẩy giáo dục xã hội, phát huy sức mạnh thế hệ trẻ, cũng chính là lựa chọn cần thiết cho các lễ hội địa phương, gắn với các đình làng, tông tộc hương thôn?

Vị thế di sản hương thôn!

Theo Tiến sĩ Trần Đình Hằng, trong bối cảnh đổi mới đất nước hiện nay, việc đánh giá, tôn tạo những giá trị cơ sở, gắn liền với lịch sử từng vùng đất, từng địa danh làng xã, là rất cần thiết. Những yêu cầu trong chiến lược cải cách hành chính, tinh gọn bộ máy quản lý Nhà nước, cần được đối soát hợp lý với các giá trị cộng đồng, nền tảng xã hội và lịch sử lâu đời. Làng, luôn là đơn vị cơ bản của kết cấu xã hội, đã tồn tại hàng trăm năm trong lịch sử dân tộc, thậm chí là cơ sở nền tảng để khích lệ, phát huy sức mạnh dân tộc bao năm qua, đến nay lại càng cần được tôn trọng và bảo vệ. Lấy làng làm hạt nhân sắp xếp lại tổ chức xã hội, cộng đồng người dân, sẽ là một lợi thế để ổn định nhanh các bộ máy chính quyền nhân dân từ cấp xã phường.

Mà cơ sở động lực để phát huy văn hóa làng xã, chính là các hoạt động đình làng, miếu mạo từ đường, những cơ cấu tổ chức tự phát, hội quần chúng với bề dày hàng trăm năm. Dựa vào giá trị di sản từ tâm linh, ý thức cộng đồng cư dân, các đình làng, với lễ hội, nghi thức văn hóa truyền thống, sẽ là cánh cửa gắn liền quá khứ, hiện tại và tương lai cho cộng đồng dân chúng. Do đó, tôn vinh, gìn giữ, phát huy thiết chế các đình làng, tộc họ, là cách thức hiệu quả nhất để hiệu triệu và hợp tác toàn diện với người dân địa phương.

Theo Tiến sĩ Lưu Anh Rô - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TP Đà Nẵng, những nghiên cứu lịch sử xã hội tại các vùng đất, tỉnh thành, xưa nay đều gắn với hạt nhân làng xã, và thông qua chính các sự kiện văn hóa lịch sử hương thôn, những tiết lễ đình làng, hương ước, mà các định chế pháp lý được tín nhiệm và áp dụng.

Tin nên đọc

“Uống nước nhớ nguồn” – Gìn giữ mạch thiêng dân tộc

16:00 26/04/2026

Các cấp chính quyền cần giữ vững quan hệ này, mới có thể đưa các văn bản pháp quy vào cuộc sống, có được sự đồng thuận, góp ý và ủng hộ và tuân thủ từ đông đảo người dân. Nên càng coi trọng các thể chế văn hóa trong cộng đồng xã hội, cơ hội thúc đẩy các giá trị văn hóa di sản sẽ càng tăng thêm.

Ông Nguyễn Duy Minh, nghệ nhân bảo tồn, phụ trách quản lý di tích Đình làng Hải Châu (Đà Nẵng) tâm sự, nhiều năm ở vai trò người thủ lễ cho đình làng này, ông nghiệm ra nhiều giá trị hoạt động xã hội đều gắn chặt với câu chuyện lịch sử dân tộc, nhân dân. Khi người dân sở tại cảm thụ được những giá trị luân lý đời sống, thông qua những lễ tiết nghi thức ở một đình làng, một ngôi miếu, thái độ ủng hộ của họ với các chính sách sẽ rất tích cực.

Cho nên, cuốn hút được người dân tham gia các lễ hội đình làng, sẽ không chỉ là nghi thức tôn giáo tâm linh dân gian, mà chính là một “trường học” lớn với nhiều thế hệ cư dân cùng có mặt. Mọi người cùng tôn trọng một điển lễ dân gian dưới mái đình làng, là cơ sở để mọi chính sách quản lý, tôn tạo, bảo tồn di sản văn hóa được thực thi nghiêm túc. Qua đó, yêu cầu thúc đẩy văn hóa di sản sẽ trở thành vấn đề đương nhiên của cả cộng đồng.