HIẾN TẠNG Ở TRẺ EM: MỞ ĐỂ CỨU NGƯỜI, CHẶT ĐỂ GIỮ NIỀM TIN

 I. KHOẢNG TRỐNG PHÁP LÝ ĐANG ĐƯỢC TRẢ BẰNG SINH MẠNG

Y học ghép tạng Việt Nam đã đi một chặng đường đáng tự hào. Những năm 2022–2023, Việt Nam trở thành quốc gia Đông Nam Á duy nhất thực hiện trên một nghìn ca ghép mỗi năm. Thế nhưng phía sau thành tựu ấy là một nghịch lý: năm 2023, có tới 94% tạng ghép đến từ người hiến còn sống, trong khi ở nhiều quốc gia, nguồn chủ yếu là người hiến sau khi qua đời.

Nghịch lý ấy dồn nặng nhất lên trẻ em. Một quả tim, một lá gan muốn ghép cho trẻ nhỏ không chỉ cần hợp nhóm máu, hợp miễn dịch, mà còn phải vừa kích thước, vừa giải phẫu. Nói thẳng một sự thật đau lòng: nguồn phù hợp nhất cho một đứa trẻ đang chờ ghép thường là một đứa trẻ khác không may qua đời. Luật năm 2006 chỉ cho phép người từ đủ 18 tuổi hiến tạng, nên đến nay mọi trái tim được ghép tại Việt Nam đều đến từ người trưởng thành. Đã có trường hợp người bệnh chết não khi chỉ còn chừng mười ngày nữa là tròn 18 tuổi, gia đình đồng ý hiến, một bệnh nhi đang cần ghép tim — và các bác sĩ phải dừng lại xin ý kiến cơ quan quản lý.

Khi một khoảng trống pháp lý được lấp bằng sự chờ đợi của những đứa trẻ không thể chờ, sửa luật không còn là lựa chọn mà là bổn phận. Cho phép người dưới 18 tuổi hiến tạng sau khi qua đời, với sự đồng ý của cha mẹ, là thông lệ của các nền y học tiến bộ. Tây Ban Nha — quốc gia dẫn đầu thế giới về hiến tạng hơn ba thập niên — năm 2024 đạt 52,6 người hiến sau khi qua đời trên một triệu dân, và 197 trẻ em ở đó đã nhận được tạng ghép các em mong đợi. Ở điểm này, dự thảo đi đúng hướng: “mở” để cứu người.

II. CHỖ PHẢI “CHẶT” HƠN: HIẾN MÔ KHI CÒN SỐNG

Nhưng dư luận không lo vô cớ. Cần tách bạch hai câu chuyện vẫn thường bị gộp làm một. Hiến sau khi qua đời không còn đặt ra rủi ro sức khỏe cho người hiến; câu hỏi đạo đức chỉ còn là chẩn đoán cái chết có chuẩn xác không, và sự đồng ý của gia đình có thật sự tự do không. Hiến khi còn sống thì khác hẳn: đó là can thiệp vào cơ thể một đứa trẻ đang lớn, vì lợi ích của người khác.

Chuẩn mực quốc tế ở đây khá rõ. Bộ nguyên tắc chỉ dẫn về cấy ghép của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khẳng định không lấy tạng từ trẻ vị thành niên còn sống; ngoại lệ chỉ dành cho mô tái sinh như tủy xương, và phải được luật quốc gia quy định chặt chẽ. Công ước Oviedo của Hội đồng châu Âu còn hẹp hơn: chỉ cho phép lấy mô tái sinh từ người chưa đủ năng lực đồng ý khi không có người hiến trưởng thành phù hợp, khi việc hiến có thể cứu sống người nhận, khi đứa trẻ không phản đối, và người nhận phải là anh, chị, em ruột.

Đối chiếu như vậy, dự thảo hiện nay — cho phép trẻ dưới 15 tuổi hiến mô cho cả cha mẹ, trẻ từ đủ 15 tuổi hiến cho thành viên gia đình — đang rộng hơn chuẩn mực phổ biến. Điều đáng lo không nằm ở đạo đức của từng gia đình, mà ở cấu trúc: khi người nhận là cha mẹ, chính người đặt bút ký thay con lại là người được hưởng lợi từ cơ thể đứa con ấy. Cũng phải công bằng mà nói, một số quốc gia như Croatia, Na Uy đã bảo lưu điều khoản này để cho phép trẻ hiến mô tái sinh cứu cha mẹ, coi đó là bảo vệ chính lợi ích sống còn của đứa trẻ. Nghĩa là đây không phải câu hỏi đúng – sai tuyệt đối. Nhưng ở đâu mở rộng phạm vi, ở đó phải có một bên thứ ba độc lập thẩm định, và tiếng nói của đứa trẻ phải có sức nặng thật sự.

Hướng mà Bộ Y tế đang nghiên cứu — người dưới 15 tuổi chỉ được hiến mô cho anh, chị, em ruột — vì thế là bước điều chỉnh đúng. Cùng với đó, luật cần ghi rõ quyền từ chối và quyền rút lại sự đồng ý của trẻ. Ngay từ năm 1991, phần chú giải bộ nguyên tắc của WHO đã nêu: sự phản đối của trẻ vị thành niên phải được tôn trọng và có hiệu lực cao hơn mọi sự đồng ý khác.

Một tiếng “không” của đứa trẻ, nếu được luật bảo vệ, sẽ là tấm khiên vững hơn mọi chữ ký của người lớn.

III. NIỀM TIN KHÔNG THỂ BAN HÀNH BẰNG MỘT ĐIỀU LUẬT

Cuộc tranh luận vừa qua bùng lên không chỉ vì nội dung dự thảo, mà còn vì cách lấy ý kiến. Tham vấn trẻ em là quyền được Luật Trẻ em ghi nhận. Nhưng đưa phiếu hỏi về hiến tạng, hiến xác đến tay trẻ bảy tuổi qua nhà trường, khi cha mẹ chưa được chuẩn bị, là cách làm thiếu tinh tế với một chủ đề chạm vào nỗi sợ sâu kín nhất của mỗi gia đình. Bài học ở đây thuộc về quản trị: cách làm chính sách có thể định đoạt số phận của chính sách.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy một quy luật nhất quán: luật chỉ là điều kiện cần. Tạp chí y khoa The Lancet, khi tổng kết mô hình Tây Ban Nha, nhận định riêng việc chuyển sang cơ chế đồng ý mặc định không đủ để tăng nguồn hiến; thành công đến từ một cơ quan điều phối quốc gia chuyên nghiệp, sự minh bạch trong phân bổ tạng và công tác truyền thông kiên trì với các gia đình. Niềm tin có trước, nguồn tạng đến sau.

Với Việt Nam, khoảng cách giữa văn bản và năng lực thực thi còn đáng kể. Đến giữa năm 2024, chỉ 6 trong 26 bệnh viện ghép tạng từng thực hiện chẩn đoán chết não để hiến tạng; trong khi chẩn đoán chết não ở trẻ em còn đòi hỏi tiêu chí và chuyên môn nhi khoa riêng. Vì thế, cùng với việc thông qua luật, cần thiết kế ngay những chốt chặn cụ thể: tách bạch tuyệt đối đội ngũ xác định cái chết với đội ngũ ghép tạng; hội đồng đạo đức độc lập đủ năng lực thẩm định trong vài giờ chứ không chỉ tồn tại trên giấy; và công bố định kỳ dữ liệu hiến – ghép, đã ẩn danh, để xã hội cùng giám sát. Minh bạch là liều thuốc rẻ nhất và hiệu quả nhất chống lại nạn mua bán tạng.

Đó cũng là cách hiện thực hóa tinh thần “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra” trong một lĩnh vực mà niềm tin là tất cả. Những lo âu của các bậc cha mẹ là chính đáng, cần được lắng nghe bằng thái độ cầu thị của một nền lập pháp lấy người dân làm trung tâm; và chỉ có sự minh bạch mới không để những lo âu ấy bị thổi phồng thành hoài nghi đối với cả một nền y học đã cứu sống hàng nghìn người.

Chủ tịch Hồ Chí Minh từng viết: “Trẻ em như búp trên cành”. Một đạo luật chạm vào thân thể trẻ thơ, vì thế, phải được viết bằng cả lòng nhân ái lẫn sự cẩn trọng của người làm vườn: mở cửa cho sự sống đến với những đứa trẻ đang chờ, nhưng không để bất cứ đứa trẻ nào trở thành phương tiện. “Mở” và “chặt” không đối nghịch nhau; chặt chính là điều kiện để mở được bền lâu. Một đạo luật cứu người chỉ thực sự trọn vẹn khi người mẹ đặt bút ký hiến tạng cho đứa con vừa mất không phải đắn đo về hệ thống sẽ đón nhận món quà cuối cùng ấy.