Con đường khó khăn đến hòa bình Ukraine

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đợi trên chuyên cơ Không lực một 30 phút trước khi máy bay của Tổng thống Nga Vladimir Putin hạ cánh, để hai lãnh đạo có thể bước xuống cầu thang gần như đồng thời, thể hiện sự ngang hàng về vị thế. Ông Trump sau đó chào đón ông chủ Điện Kremlin một cách nồng nhiệt, vỗ tay khi ông Putin bước xuống thảm đỏ và tiến về phía mình. Sau đó hai người cùng lên chiếc xe bọc thép cá nhân The Beast (quái thú) của Tổng thống Mỹ để tới nơi hội đàm.

Nhưng những lời có cánh, những cử chỉ thân thiện khá hiếm hoi trong lễ tân ngoại giao không xóa nhòa được thực tế: Hội nghị đã không đạt kết quả như mong đợi. Trong cuộc họp báo sau hội đàm, ông Putin không tiết lộ cụ thể về thỏa thuận nào đạt được mà nhắc lại các “nguyên nhân gốc rễ” của cuộc xung đột cần phải được loại bỏ trước khi có thể đạt được hòa bình. Ông Trump cũng không đưa ra bất kỳ chi tiết nào cho thấy có bước tiến cụ thể trong việc giải quyết xung đột Ukraine.

Kết cục trên phần nào đã được dự báo trước. Hơn 3 năm kể từ khi xung đột Nga - Ukraine nổ ra, nguyên nhân mâu thuẫn vẫn chưa có lời giải. Tại cuộc gặp, Tổng thống Putin một lần nữa nhấn mạnh Moscow muốn giải quyết gốc rễ xung đột, một cụm từ ám chỉ các mục tiêu Nga đặt ra từ đầu “chiến dịch quân sự đặt biệt” là phi quân sự hóa Ukraine và ngăn cản tham vọng gia nhập NATO của Ukraine, hơn là nhanh chóng có được một thỏa thuận ngừng bắn như mong muốn của Kiev.

Còn nhớ, ngay từ năm 2019, Ukraine đã đưa mục tiêu gia nhập NATO vào hiến pháp, bất chấp những cảnh báo từ Nga rằng khả năng NATO triển khai lực lượng và vũ khí ở sát biên giới sẽ tạo ra mối đe dọa an ninh không thể chấp nhận được. Tháng 9-2022, Chính phủ của Tổng thống Volodymyr Zelensky chính thức nộp đơn xin gia nhập NATO và tại hội nghị thượng đỉnh cuối năm 2024 ở Washington, các nước NATO ra tuyên bố chung khẳng định tương lai kết nạp Ukraine là “không thể đảo ngược”, song chưa gửi lời mời gia nhập đến Kiev.

Thêm vào đó, xung đột Nga - Ukraine không đơn thuần xuất phát từ mâu thuẫn song phương mà là hệ quả của cuộc đối đầu giữa Nga và phương Tây. Việc Washington và Moscow có những dấu hiệu xích lại gần nhau sau những động thái của ông Trump đang khiến châu Âu lo lắng và tìm cách ngăn chặn. Ngay trước khi Hội nghị thượng đỉnh Mỹ - Nga diễn ra, châu Âu đã ra tuyên bố khẳng định “Ukraine cần nhận được những đảm bảo an ninh vững chắc, cần đưa ra quyết định về biên giới và lãnh thổ của mình, không một ai được thay đổi chúng bằng vũ lực. Nga cũng không có quyền tác động lên việc Ukraine có được vào EU và NATO hay không”.

Sự ngăn cản của châu Âu với hội nghị thượng đỉnh khiến ông Trump từ tâm trạng lạc quan dần tỏ ra thận trọng. Từ mục tiêu lúc đầu đạt thỏa thuận về ngừng bắn, đến sát thời điểm hội nghị diễn ra, ông Trump giới hạn cuộc gặp với Tổng thống Putin chỉ còn là “cuộc gặp thăm dò”, là để “lắng nghe” quan điểm của Moscow và thúc đẩy Nga và Ukraine khởi động đàm phán. Còn sau cuộc gặp, ông Trump cho rằng mọi việc hiện giờ thực sự phụ thuộc vào Tổng thống Ukraine Zelensky và các nước châu Âu cần tham gia nhiều hơn. Mỹ đã không còn nắm vai trò giữ quả bóng trong chân nữa.

 Tuy nhiên, cánh cửa hòa bình Ukraine không đóng lại. Cuộc gặp ở Alaska chưa đạt được thỏa thuận nào nhưng nó đặt cơ sở quan trọng cho những bước đi tiếp theo. Những vấn đề mà cuộc gặp đặt ra sẽ buộc hai bên xung đột Nga và Ukraine phải tính toán kỹ để tính toán có thỏa hiệp, tạo cơ hội cho cuộc gặp 3 bên Mỹ - Nga - Ukraine có thể diễn ra trong thời gian trước mắt.

Dù không diễn ra như mong đợi nhưng cuộc gặp đã đem lại kết quả quan trọng là làm tan băng giá trong quan hệ giữa Mỹ và Nga. Ngoài nội dung chính là nỗ lực giải quyết cuộc xung đột ở Ukraine, hai bên đã đề cập đến các vấn đề rộng lớn hơn liên quan đến bảo đảm hòa bình và an ninh, các vấn đề cấp thiết trong khu vực và quốc tế, cũng như về triển vọng khôi phục quan hệ song phương, bao gồm cả trong lĩnh vực thương mại và kinh tế.

Sau cuộc gặp, ông Trump đã đề cập khả năng sẽ hoãn áp thêm các lệnh trừng phạt có “hậu quả nghiêm trọng” với Nga, bởi ông cho rằng cuộc gặp thượng đỉnh với ông Putin diễn ra “rất tốt đẹp”. Còn Tổng thống Putin thì nhấn mạnh: “Thật mang tính biểu tượng khi không xa nơi đây, tại biên giới Nga - Mỹ, có cái gọi là Đường đổi ngày quốc tế. Tôi nghĩ người ta có thể bước qua, theo nghĩa đen, từ hôm qua sang ngày mai, và tôi hy vọng chúng ta sẽ làm được điều đó trong lĩnh vực chính trị”.

Con đường đi đến hòa bình ở Ukraine còn khó khăn nhưng không phải đã đóng lại.