Căn cứ Bagram trong toan tính chiến lược của Mỹ

Biểu tượng quyền lực của Mỹ ở Afghanistan

Hôm 18-8, trong cuộc họp báo với Thủ tướng Anh Keir Starmer nhân chuyến thăm Anh, ông Trump tiết lộ rằng Mỹ đang “cố gắng lấy lại căn cứ quân sự Bagram”, sau khi quân đội Mỹ rút toàn bộ lực lượng khỏi đây vào năm 2021. Ông khẳng định: “Mỹ đã trao căn cứ Bagram cho Taliban mà chẳng nhận được gì. Giờ đây, chúng tôi đang cố gắng giành lại”. Hai ngày sau, trên nền tảng Truth Social, ông Trump tiếp tục nhắc lại yêu cầu trên nhưng lần này là với giọng điệu đe dọa: “Nếu Afghanistan không trả lại căn cứ không quân Bagram cho những người đã xây dựng nó, tức là Mỹ, những điều tồi tệ sẽ xảy ra”.

Trong gần hai thập niên, Bagram là biểu tượng quyền lực của Mỹ ở Afghanistan và là trung tâm của cuộc can thiệp quân sự kéo dài. Là căn cứ không quân lớn nhất ở Afghanistan, Bagram nằm ở tỉnh Parwan, cách thủ đô Kabul khoảng 60km về phía bắc. Giới quan sát nhận định, vùng Parwan có vị trí chiến lược và là chìa khóa để kiểm soát phần lớn Afghanistan, do nó kết nối với các thành phố chủ chốt của nước này như Kabul, Kandahar và Bamiyan.

Sân bay Bagram được Liên Xô xây dựng vào những năm 1950 nhưng chính phủ Afghanistan nắm quyền kiểm soát căn cứ. Năm 1979, sau khi Liên Xô đưa quân vào Afghanistan trong cuộc chiến chống lại lực lượng nổi dậy Hồi giáo Mujahideen, căn cứ chịu sự kiểm soát của Liên Xô. Năm 1989, khi Liên Xô rút quân khỏi Afghanistan, căn cứ Bagram bị bỏ hoang.

Sau vụ khủng bố đẫm máu 11-9-2001 do tổ chức Al Qaeda của trùm khủng bố Bin Laden tiến hành nhằm vào Mỹ, Wasington mở Chiến dịch tự do bền vững tấn công Afghanistan, lật đổ chính quyền Taliban vì đã hậu thuẫn cho Al Qaeda, Bagram trở thành trung tâm chiến lược của quân Mỹ tại nước này. Căn cứ được mở rộng, đường băng thứ hai được xây dựng.

Địa hình đồi núi hiểm trở của Afghanistan khiến cho việc kiểm soát không phận trở nên khó khăn, các máy bay quân sự cỡ lớn có rất ít nơi thích hợp để hạ cánh. Do đó, Bagram mang lại sự an toàn hiếm có. Thêm vào đó, vị trí gần các tuyến đường cao tốc và cửa khẩu quan trọng tiến vào Trung Á đã mang lại cho Bagram giá trị chiến lược vô song. Từ hai đường băng bê tông, dài 3,6km và 3km, máy bay các loại của Mỹ cất cánh suốt ngày đêm tham gia các hoạt động chống khủng bố ở Afghanistan và trong khu vực.

Đến khoảng năm 2010, Bagram trở thành căn cứ khổng lồ với kích thước tương đương một thị trấn nhỏ, có ba lớp an ninh và là nơi tiếp nhận binh sĩ Mỹ mới đến Afghanistan trước khi họ được triển khai tới các vị trí trên tiền tuyến trong cuộc chiến chống Taliban. Tại căn cứ, quân đội Mỹ thiết lập các doanh trại kiên cố, mở phòng tập thể hình, cơ sở y tế và thậm chí là cả cửa hàng Pizza Hut. Các tổng thống Mỹ thường xuyên đến thăm căn cứ này, trong đó có ông Trump, người tới đây vào dịp lễ Tạ ơn hồi năm 2019.

Trong gần 20 năm, Bagram đóng vai trò biểu tượng quyền lực của Mỹ ở Afghanistan và là trái tim chiến dịch can thiệp quân sự dài hơi của Mỹ tại đây. Tuy nhiên, sự can dự kéo dài hàng thập kỷ qua 4 đời tổng thống khiến Mỹ tổn thất nặng nề và mệt mỏi. Theo NBC, tổng cộng có 2.312 quân nhân Mỹ thiệt mạng ở Afghanistan, 20.666 người khác bị thương, tiêu tốn tới 815,7 tỷ USD.

 Tháng 7-2021, dưới thời Tổng thống Mỹ Joe Biden, trước đà tiến quân của lực lượng Taliban vào thủ đô Kabul lật đổ chính phủ Afghanistan, Mỹ tháo chạy khỏi quốc gia Nam Tây Á này trong một cuộc rút quân hỗn loạn, bỏ lại căn cứ Bagram và nhiều khí tài quân sự.

Nước đi hoàn hảo trong ván cờ đối đầu?

Mặc dù ông Trump thường xuyên phàn nàn về việc Mỹ đã bỏ lại nhiều vũ khí quan trọng trong quá trình rút chạy vội vàng vào năm 2021, nhưng các chuyên gia cho rằng sức hấp dẫn thực sự của Bagram không nằm ở phần thiết bị quân sự bị phá hủy ở đó, cũng không phải ở các chuỗi nhà hàng bị bỏ hoang trong khu phức hợp mà là giá trị chiến lược trong cuộc cạnh tranh siêu cường của Mỹ.

Ông Trump từng tuyên bố, Bagram “chỉ cách địa điểm Trung Quốc chế tạo vũ khí hạt nhân khoảng một giờ di chuyển”, đồng thời cáo buộc chính quyền cựu Tổng thống Biden từ bỏ căn cứ này dù biết thông tin trên. Như vậy, nỗ lực giành lại Bagram của ông Trump không đơn thuần là sửa chữa sai lầm của chính quyền tiền nhiệm hay để thể hiện sức mạnh mà là một phần trong cuộc cạnh tranh chiến lược với Trung Quốc.

Tất nhiên, ông Trump có phần cường điệu về vị trí Bagram sát gần địa điểm quân sự chiến lược của Trung Quốc. Trên thực tế, Bagram cách biên giới Trung Quốc khoảng 800km, cách nhà máy sản xuất tên lửa của Trung Quốc ở Tân Cương khoảng 2.400km.

Thêm vào đó, kể từ khi Taliban trở lại nắm quyền, Trung Quốc đã âm thầm mở rộng hiện diện tại Afghanistan. Bắc Kinh coi Kabul là yếu tố quan trọng trong Sáng kiến “Vành đai và Con đường” toàn cầu của mình. Thông qua các dự án cơ sở hạ tầng và các thỏa thuận khai thác mỏ, Trung Quốc giành được chỗ đứng trong khu vực một cách chậm rãi nhưng chắc chắn, khiến Washington hết sức lo ngại.

Đối với ông Trump, việc mất Bagram đồng nghĩa với việc trao cho Trung Quốc một “tấm vé” tự do thống trị Trung Á mà không có sự giám sát của Mỹ. Ông Trump đã nhiều lần đề cập đến ảnh hưởng ngày càng tăng của Trung Quốc tại Afghanistan và coi việc kiểm soát Bagram là nước đi đối phó hoàn hảo trong ván cờ đối đầu với Bắc Kinh. Sự hiện diện ở Bagram đem lại cho Washington lợi thế chiến lược để giám sát các hoạt động của Bắc Kinh.

Tham vọng của Mỹ đã rõ nhưng hiện thực hóa không phải là điều dễ dàng. Taliban đã công khai bác bỏ khả năng cho phép Mỹ trở lại Bagram. Phong trào Taliban được xây dựng phần lớn dựa trên ý tưởng chống lại sự chiếm đóng và ảnh hưởng của nước ngoài. Nhóm này thường lập luận rằng “miễn là quân đội nước ngoài còn chiếm giữ dù chỉ một mét đất, thì thánh chiến là một nghĩa vụ”. Bất kỳ cuộc đàm phán nào với quân đội nước ngoài cũng sẽ làm suy yếu sức mạnh của Taliban và có nguy cơ khiến nhiều thành viên của tổ chức này rời bỏ phong trào hàng loạt.

Đáp lại tuyên bố giành lại Bagram của ông Trump, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiến cho rằng: “Tương lai của Afghanistan nên do người dân nước này quyết định. Việc gây căng thẳng và tạo ra đối đầu trong vùng sẽ không được lòng dân”. Ông Lâm Kiến cho biết, Trung Quốc “tôn trọng độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Afghanistan”.