Bước đột phá chiến lược

30 năm nhìn lại, có thể nói quyết định gia nhập ASEAN đã đóng góp vào việc ổn định an ninh, chính trị chung của khu vực, khép lại một giai đoạn của nghi kỵ, đối đầu và phân rẽ. Cùng với việc bình thường hóa và cải thiện quan hệ với Trung Quốc và Mỹ, gia nhập ASEAN đã tạo nên đột phá chiến lược để Việt Nam thoát khỏi thế cô lập, mở ra con đường hội nhập khu vực và quốc tế.

Tư cách thành viên ASEAN đã tạo dựng môi trường khu vực ổn định, hòa bình và thuận lợi, cho phép đất nước tập trung nguồn lực cho đổi mới và phát triển kinh tế. Đây không chỉ là lựa chọn chính sách đối ngoại, mà còn là bước ngoặt hướng tới một mô hình phát triển kinh tế thị trường mở và hội nhập. Từ cột mốc quan trọng này, con tàu Việt Nam dần vượt qua từng cơn sóng, từng bước tiến ra biển lớn để hòa nhập vào dòng chảy chung của nhân loại.

Một dấu mốc trong quá trình đó là việc Việt Nam tham gia khuôn khổ thương mại tự do đa phương đầu tiên - Khu vực mậu dịch tự do ASEAN (AFTA) năm 1995. Sự tham gia này giúp cán bộ Việt Nam làm quen với đàm phán kỹ thuật về biểu thuế quan, phối hợp liên ngành hiệu quả và thúc đẩy cải cách kinh tế trong nước để tham gia thương mại quốc tế. AFTA cũng là “cửa ngõ” dẫn đến hội nhập kinh tế sâu rộng hơn ở cấp độ châu Á - Thái Bình Dương và toàn cầu, tạo nền tảng cho Việt Nam gia nhập Tổ chức thương mại thế giới (WTO) năm 2007 và ký kết hàng loạt hiệp định thương mại tự do song phương và đa phương trong những thập niên tiếp theo.

Từ một quốc gia nghèo đói, bị cô lập, cấm vận trong suốt thời kỳ Chiến tranh lạnh, yếu thế trên các diễn đàn quốc tế, gia nhập ASEAN và những nỗ lực không ngừng nghỉ đã đưa Việt Nam trở thành quốc gia có vị thế quan trọng trên chính trường quốc tế, trở thành nền kinh tế ở tầm trung thế giới. Từ một nước nông nghiệp lạc hậu, Việt Nam đã trở thành một trong những trung tâm sản xuất công nghiệp, cung ứng sản phẩm hàng hóa đến khắp nơi trên thế giới. Nếu không có sự kiện ngày 28-7-1995, Việt Nam không thể có những bước hội nhập mạnh mẽ, trong đó có việc thiết lập quan hệ đối tác chiến lược toàn diện với 4 nước là Ủy viên thường trực Hội đồng bảo an Liên Hợp quốc (Nga, Mỹ, Trung Quốc, Pháp), 19 đối tác chiến lược và 13 đối tác toàn diện, cùng 17 hiệp định thương mại tự do song phương và đa phương.

30 năm từ thời điểm gia nhập ASEAN, Việt Nam đã trưởng thành vượt bậc, không chỉ về trình độ kinh tế, mà còn ở sự tự tin về an ninh chính trị, định hướng con đường phát triển, năng lực cán bộ và thể chế trong hội nhập quốc tế và đặc biệt là tư duy chiến lược cùng vai trò địa chính trị của đất nước ngày càng được nâng cao. Vai trò của Việt Nam trong ASEAN theo đó cũng chuyển biến mạnh mẽ. Từ thận trọng, phòng thủ trong thập niên đầu sang ngày càng tự tin và chủ động dẫn dắt, nhất là trong việc thúc đẩy sự tham gia, hợp tác của tất cả các cường quốc vào khu vực Đông Nam Á thông qua các cơ chế do ASEAN dẫn dắt.

Từng bước học hỏi, thích nghi và tham gia với tâm thế chủ động, tích cực, trách nhiệm, Việt Nam đã vươn lên cùng các nước thành viên đóng góp vào định hướng con đường phát triển của ASEAN, định hình các tiến trình hợp tác của Hiệp hội. Việt Nam không chỉ lắng nghe mà kết nối, không chỉ đồng hành mà góp phần dung hòa khác biệt, nhân lên điểm tương đồng giữa các quốc gia thành viên và giữa ASEAN với các đối tác, qua đó đóng góp duy trì đoàn kết, thống nhất, củng cố vai trò trung tâm của ASEAN trong thế giới đầy biến động.

Hàng loạt các sáng kiến đã được Việt Nam khởi xướng. Tiêu biểu là sáng kiến tổ chức Hội nghị Bộ trưởng quốc phòng ASEAN mở rộng (ADMM+) lần đầu tiên tại Hà Nội; là quyết định mở rộng Cấp cao Đông Á (EAS) cho Mỹ và Nga tham gia vào năm 2010, khi Việt Nam đảm nhiệm vai trò Chủ tịch ASEAN. Việt Nam không chỉ là nhân tố tích cực mà đang nổi lên như “ngôi sao sáng” của ASEAN nhờ tầm nhìn bao trùm, hành động quyết liệt và vị thế ngoại giao ngày càng vững chắc.

Vẫn còn nhiều dư địa để Việt Nam nâng cao vai trò là thành viên ngày càng tích cực, chủ động, có trách nhiệm với năng lực tốt hơn và nguồn lực lớn hơn để đóng góp vào sự phát triển lâu dài của ASEAN. Tiềm năng này không chỉ bắt nguồn từ nền tảng vững chắc là sự trưởng thành và phát triển vượt bậc của đất nước trong hơn ba thập niên qua, mà còn gắn bó chặt chẽ với những cải cách toàn diện mà Việt Nam đang theo đuổi hiện nay.

Thách thức còn nhiều nhưng hành trình 30 năm tham gia ASEAN là nền tảng để Việt Nam vững tin bước tiếp trên con đường hội nhập.