Bộ đội Đội K51 và hành trình tìm hài cốt Liệt sĩ ở Cam-pu-chia

Thực hiện "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt Liệt sĩ (HCLS)", giữa đại ngàn tỉnh Mondulkiri của nước bạn Campuchia, bước chân bộ đội Đội K51 (Bộ CHQS tỉnh Đắk Lắk) kiên trì băng rừng, vượt suối suốt nhiều tháng trời, ngày đêm thực hiện nhiệm vụ thiêng liêng: Tìm kiếm, quy tập hài cốt HCLS quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam hy sinh trên đất bạn Campuchia qua các thời kỳ chiến tranh.

CÓ THÔNG TIN LẬP TỨC LÊN ĐƯỜNG

Chiều muộn ở phum Ô Am, xã Sre Khtum, huyện Keosama, ánh nắng cuối ngày xuyên qua những tán cây già, phủ xuống vùng đất sỏi đá hoang vắng một màu vàng úa. Dẫn đường cho tổ công tác Đội K51 là ông Điểu Khuynh, một người dân địa phương đã ngoài 60 tuổi. Ông bảo, nhiều năm trước từng thấy dấu tích mộ bộ đội Việt Nam ở khu vực này.

Với thông tin giá trị ấy, bộ đội Đội K51 lập tức lên đường. Con đường vào khu vực nghi có mộ liệt sĩ gần như không còn lối đi. Cây rừng xen đặc, dây leo chằng chịt, có đoạn, anh em phải dùng dao phát mở đường từng mét một. Những hố hầm, hào, công sự cũ bị lá mục phủ kín khiến việc di chuyển vô cùng nguy hiểm.

Rồi những nhát cuốc đầu tiên vang lên giữa rừng già. Đất đá được đào xới suốt nhiều giờ liền, mồ hôi chảy thành dòng trên gương mặt sạm nắng của những người lính. Có lúc cả tổ gần như kiệt sức vì nắng nóng. Thế nhưng không ai bỏ cuộc, bởi trong suy nghĩ của các anh, biết đâu chỉ sâu thêm vài tấc đất nữa thôi là HCLS sẽ được tìm thấy. Khi lớp đất đỏ được bóc dần lên, một mảnh xương nhỏ bất ngờ lộ ra. Cả tổ công tác lặng người, không ai bảo ai, tất cả cùng quỳ xuống dùng tay khẽ gạt từng lớp đất mịn. Rồi những mảnh xương khác dần hiện ra cùng vài di vật đã hoen gỉ theo thời gian. Khoảnh khắc ấy, giữa rừng sâu bỗng im phăng phắc.

Thiếu tá QNCN Y Phin Hmốk xúc động nghẹn lời: “Chúng tôi luôn nghĩ rằng, khi tìm được HCLS cũng giống như tìm được người thân của mình, luôn rất đổi vui mừng, bởi ai cũng xác định rõ có tìm được hài cốt liệt sĩ chúng tôi mới cảm thấy yên lòng. Bao nhiêu mệt nhọc đều tan biến hết. Chỉ mong sao các bác, các chú sớm được trở về quê hương.”

Những bàn tay chai sần cẩn thận gom nhặt từng mẩu xương, từng chiếc cúc áo, mảnh tăng võng còn sót lại. HCLS được gói bọc trang nghiêm trong lá cờ Tổ quốc mang theo từ Việt Nam sang. 

NHỮNG NGÀY “ĂN RỪNG, NGỦ NÚI”

Tại khu vực suối Ô Tôi, xã Đắk Đam, huyện Ô Răng, ông Chăn Đa cung cấp cho bộ đội Đội K51 một nguồn tin quý giá: Trước đây từng phát hiện dấu tích mộ chí của bộ đội Việt Nam nhưng nay không còn nhớ rõ vị trí. Ngay trong đêm, Trung tá Nguyễn Văn Từ, Đội trưởng Đội K51 quyết định cử tổ công tác bám địa bàn. Đó là một trong những khu vực hiểm trở nhất của tỉnh Mondulkiri. Núi cao, suối sâu, rừng già âm u và đầy rẫy hiểm nguy. Mùa mưa, nước lũ đổ xuống cuồn cuộn như muốn cuốn phăng mọi thứ. Mùa khô thì nắng cháy đến nghẹt thở.

Tới nơi, anh em trong tổ địa bàn dựng lán tạm bên khe suối để ở lại dài ngày. Những tấm tăng võng được mắc dưới tán cây rừng. Cuộc sống của tổ công tác gói gọn trong vài chiếc ba lô con cóc: Gạo, cá khô, ít rau xanh mang theo, bộ quân phục bạc màu cùng cuốc, xẻng, dao phát. Làm nhiệm vụ tại đây, tổ công tác luôn đặt quyết tâm, khó khăn mấy cũng phải tìm bằng được HCLS. Tại thực địa, một “Chiến dịch thần tốc tìm kiếm HCLS” được triển khai với một tinh thần ban ngày, cả tổ chia nhau đi tìm kiếm khắp các triền núi, khe suối. Ban đêm lại quây quần bên ánh đèn pin, mở bản đồ quân sự cũ, đối chiếu tọa độ, lần giở từng thông tin lịch sử về các đơn vị từng chiến đấu tại khu vực này. Đại úy QNCN Y Nãi Drao, người đã có hơn 10 năm tham gia quy tập HCLS ở Campuchia, thông thaọ trong việc đi rừng, có nhiều kinh nghiệm về xác định các dấu vết, hiện vật nhớ lại: “Khi chúng tôi tới suối Ô Tôi vào tháng 3-2026, mọi dấu vết gần như đã bị xóa sạch. Địa hình thay đổi rất nhiều, có nơi trước kia là đường hành quân thì giờ thành khe suối sâu. Có nơi từng là bãi đất trống thì nay rừng cây mọc kín. HCLS lại chôn cất phân tán, phần lớn không có sơ đồ mộ chí nên việc tìm kiếm vô cùng khó khăn!”.

Ba ngày đêm, căng mình làm việc trong rừng, tổ công tác đào xới hàng chục vị trí nghi vấn nhưng vẫn chưa có kết quả. Nhiều người bắt đầu thấm mệt, nhưng rồi đến một buổi chiều, dưới chân một gốc cây lớn bên suối, anh em tổ quy tập phát hiện ba hòn đá được xếp bất thường giữa lớp lá mục dày đặc. Linh cảm nghề nghiệp mách bảo đây có thể là dấu tích mộ liệt sĩ. Đến khi những bàn tay chai sần cẩn thận bóc tách từng lớp đất, một mảnh tăng võng mục nát dần lộ ra, rồi đến những mẩu xương đã ngả màu đất. Tổ quy tập dùng bay nhỏ, nhẹ nhàng gạt đất, chạm tay vào từng mẩu xương. Những di vật như dép cao su, cúc áo, lọ thuốc Penicillin cũ kỹ được đặt riêng, lau sạch rồi gói bọc cẩn thận. Không ai nói thành lời, bởi hơn 47 năm sau ngày hy sinh, người lính năm xưa cuối cùng cũng được tìm thấy nơi cánh rừng già.

Giữa trưa tháng Tư, khu vực Cầu Cháy, suối Ô Păm, xã Sre Khtum nắng như đổ lửa. Sau nhiều giờ băng rừng tìm kiếm, tổ công tác tạm dừng chân bên bờ suối. Không có bàn ghế, không có bếp núc, anh em chỉ gom vài hòn đá làm kiềng, nhặt ít củi khô nhóm lửa rồi nấu bữa cơm vội giữa rừng. Bữa ăn đạm bạc chỉ có cơm trắng, cá khô và ít rau rừng, nhưng tiếng cười nói vẫn rộn rã. Thiếu tá QNCN Hoàng Kim Thượng vừa nhóm lửa vừa tâm sự: “Làm công việc này phải bằng cái tâm. Các bác, các chú đã hy sinh tuổi thanh xuân cho Tổ quốc thì chút gian khổ của mình có đáng gì đâu. Có những chuyến đi cả tuần không tìm thấy gì, anh em buồn lắm. Nhưng chỉ cần phát hiện được dấu tích của liệt sĩ là mọi vất vả đều được bù đắp.” Anh kể, có lần tổ công tác phải chặt cây kết bè vượt suối giữa dòng nước xiết. Có người sốt rét, có người bị vắt rừng cắn chảy máu khắp chân tay. Nhưng chưa ai từng xin bỏ cuộc, bởi phía trước họ là đồng đội.

“BỘ ĐỘI CỤ HỒ” TRONG LÒNG DÂN NƯỚC BẠN

Không chỉ những người lính Việt Nam đau đáu đi tìm đồng đội, nhiều người dân Campuchia cũng âm thầm hỗ trợ bộ đội Đội K51 bằng tất cả sự biết ơn. Ông Chăn Đa, ở xã Đắk Đam, huyện Ô Răng, luôn tích cực dẫn đường cho các tổ công tác. Chứng kiến những người lính Việt Nam kiên trì đào bới suốt nhiều ngày giữa rừng sâu, ông vô cùng cảm phục. Ông kể, bản thân không bao giờ quên hình ảnh bộ đội Việt Nam từng giúp nhân dân Campuchia thoát khỏi họa diệt chủng Pol Pot Ieng Sary. Người dân chúng tôi biết ơn bộ đội Việt Nam rất nhiều. Giờ có cơ hội giúp các anh tìm đồng đội, chúng tôi sẵn sàng hỗ trợ hết sức mình - ông Chăn Đa xúc động nói.

Không ít lần, chính người dân địa phương đã trở thành những “tai mắt” quan trọng giúp Đội K51 có thêm thông tin về mộ liệt sĩ. Có cụ già nhớ mang máng nơi từng chôn cất bộ đội Việt Nam năm xưa. Có người phát hiện chiếc tăng võng cũ khi đi rẫy. Có người dẫn bộ đội tới tận những khu rừng xa xôi mà ngay cả bản đồ cũng không ghi rõ đường đi. Tình cảm chân thành ấy trở thành nguồn động viên lớn lao để những người lính quy tập tiếp tục hành trình gian khó.

Theo Trung tá Nguyễn Văn Từ, Đội trưởng Đội K51: Tỉnh Mondulkiri có diện tích hơn 14.000 km², giáp các tỉnh Đắk Lắk, Lâm Đồng và Đồng Nai của Việt Nam. Địa bàn tìm kiếm của Đội K51 trải rộng trên nhiều huyện như Bátchanđa, Cônhét, Keosama, Ô Răng và thành phố Senmônôrum, mỗi nơi đều chất chứa biết bao ký ức chiến tranh.

Có những thông tin tưởng như rất rõ ràng nhưng khi tới nơi, địa hình đã thay đổi hoàn toàn. Những cánh rừng bị tàn phá, nhiều khu vực trở thành nương rẫy của dân di cư sau chiến tranh. Người từng chứng kiến việc chôn cất bộ đội nay đã già yếu, trí nhớ không còn chính xác. Có ngày, cả đội nhận hàng chục nguồn tin nhưng không nguồn nào xác thực. Tuy vậy, phương châm của Đội K51 chưa bao giờ thay đổi “Ở đâu có thông tin về liệt sĩ, ở đó có dấu chân Đội K51”. Chỉ cần có thông tin là cả đội bất chấp trời mưa hay nắng, không kể xa hay gần, khi đã tìm hiểu chính xác là cả đội hành quân lên đường.

Mỗi khi tìm thấy HCLS, các anh đều tỉ mẩn thu gom đầy đủ nhất những gì còn sót lại: Một chiếc răng, mẩu xương nhỏ, chiếc cúc áo hay mảnh tăng võng… Tất cả đều được ghi chép cẩn thận về vị trí, thời gian cất bốc và di vật đi kèm và lấy mẫu sinh phẩm để khi về nước bàn giao toàn bộ cho Sở nội vụ tỉnh Đắk Lắk phục vụ công tác xác minh danh tính sau này.

Ở nơi đóng quân tạm của Đội K51 giữa đất bạn Campuchia luôn có một bàn thờ nhỏ đặt trang nghiêm. Đại úy QNCN Nguyễn Đình Quý, người phụ trách thông tin liên lạc của đơn vị, cũng là người hàng ngày chăm lo việc hương khói cho các liệt sĩ. Anh kể: “Ba ngày đầu tiên sau khi quy tập được hài cốt, đơn vị đều nấu cơm cúng các bác, các chú theo phong tục của dân tộc mình. Sau đó thì thắp hương, dâng hoa quả hằng ngày. Từ lúc tìm được hài cốt đầu tiên cho đến khi hành quân về nước, bàn thờ chưa bao giờ tắt nhang. Đó chính là tình cảm, trách nhiệm và là lòng thành kính của cả đội!”. Nhiều chiến sĩ tâm sự, đêm ngủ cạnh hài cốt các bác, các chú, ai nấy cảm nhận lòng mình thanh thản lạ thường, như thể những người lính năm xưa vẫn đang hiện diện.

Với cả hành trình nỗ lực không ngừng nghỉ, trong mùa khô 2025 - 2026, Đội K51 đã quy tập được 27 HCLS. Con số ấy có thể chưa nhiều so với hàng nghìn liệt sĩ còn nằm lại trên đất bạn Campuchia. Nhưng phía sau mỗi HCLS được tìm thấy là biết bao mồ hôi, nước mắt trong những tháng ngày dãi dầu mưa nắng giữa rừng sâu của bộ đội Đội K51; và cả đằng đẵng nỗi mong chờ từ đất mẹ Việt Nam được đón các Anh hùng Liệt sĩ trở về./.