CHỦ QUYỀN SỐ VÀ QUYỀN CÔNG DÂN: THƯỚC ĐO CỦA QUỐC GIA TRONG KỶ NGUYÊN SỐ

Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá hàng đầu, đồng thời yêu cầu bảo đảm an ninh dữ liệu và chủ quyền quốc gia trên không gian mạng. Để tinh thần ấy đi vào cuộc sống, cần một nguyên tắc rộng hơn: làm chủ công nghệ phải đi đôi với làm chủ dữ liệu; làm chủ dữ liệu phải gắn với bảo vệ quyền công dân; và mọi quyền lực hình thành từ dữ liệu đều phải đặt dưới cơ chế kiểm soát. Câu hỏi cốt lõi không phải dữ liệu nằm ở đâu, mà là ai kiểm soát, ai chịu trách nhiệm và người dân làm chủ được đến đâu.

I. Chủ quyền số trước hết là năng lực tự chủ của quốc gia

Trong thế giới số, sức mạnh quốc gia còn được đo bằng năng lực làm chủ hạ tầng số, công nghệ lõi và dữ liệu chiến lược. Hợp tác công nghệ là tất yếu, nhưng hợp tác khác với lệ thuộc. Tháng 7/2024, chỉ một bản cập nhật lỗi của hãng an ninh mạng CrowdStrike đã làm khoảng 8,5 triệu máy tính Windows trên toàn cầu ngừng hoạt động, làm tê liệt sân bay, bệnh viện, ngân hàng ở nhiều nước — một mắt xích nhỏ trong chuỗi cung ứng số đủ làm đứt gãy cả hệ thống. Ở trong nước, theo Hiệp hội An ninh mạng quốc gia, năm 2025 các hệ thống thông tin Việt Nam hứng chịu khoảng 552.000 cuộc tấn công mạng; số vụ giảm so với năm trước, nhưng hơn một nửa số tổ chức được khảo sát đã chịu tổn hại, và dữ liệu trở thành mục tiêu số một của tin tặc.

Song chủ quyền số không phải là giữ mọi dữ liệu trong biên giới — cách làm vừa khó khả thi, vừa cản trở đổi mới. Luật Dữ liệu, có hiệu lực từ 1/7/2025, đã đi đúng hướng khi phân loại dữ liệu cốt lõi, dữ liệu quan trọng để bảo vệ ở mức đặc biệt, phần còn lại tạo điều kiện chia sẻ, khai thác.

II. Quyền công dân là điểm quy chiếu của chủ quyền số

Nếu chủ quyền số là vấn đề của quốc gia, thì quyền công dân là thước đo để đánh giá chủ quyền ấy có thực chất hay không.

Mỗi thủ tục hành chính, giao dịch, lần khám bệnh trực tuyến đều để lại dấu vết dữ liệu, được thu thập và sử dụng cho những mục đích người dân không phải lúc nào cũng biết. Khi quyết định của hệ thống tự động tác động đến quyền lợi con người mà người bị tác động không được biết lý do, không có cơ chế khiếu nại hiệu quả, thì quyền công dân bị thu hẹp bởi những cơ chế vô hình. Và thuật toán không đương nhiên khách quan: dữ liệu đầu vào có thể sai lệch, tiêu chí có thể chứa định kiến, kết quả có thể phân biệt đối xử mà không ai nhận ra.

Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân có hiệu lực từ 1/1/2026 đã xác lập các quyền nền tảng của chủ thể dữ liệu: quyền được biết, đồng ý, truy cập, chỉnh sửa và yêu cầu xóa. Đó là bước tiến quan trọng, nhưng chưa đủ. Khi một quyết định ảnh hưởng đáng kể đến cá nhân được đưa ra bằng hệ thống tự động, cần có cơ chế giải thích, xem xét lại và xác định trách nhiệm.

Không thể để thuật toán trở thành nơi ẩn náu của trách nhiệm. Công nghệ thực hiện thao tác, nhưng trách nhiệm pháp lý và trách nhiệm xã hội vẫn thuộc về những chủ thể thiết kế, triển khai và sử dụng nó.

Song cũng không thể nhân danh quyền riêng tư để chặn mọi khai thác dữ liệu vì lợi ích công cộng. Một xã hội số văn minh không phải là xã hội mà mọi dữ liệu đều bị thu thập, mọi hoạt động đều bị giám sát, mà là xã hội trong đó người dân hưởng thành quả công nghệ mà không phải đánh đổi những quyền cơ bản của mình.

III. Kiểm soát quyền lực dữ liệu — vấn đề không thể né tránh

Vấn đề sâu xa nhất của chủ quyền số là quyền lực đang dịch chuyển về phía những chủ thể có khả năng thu thập, phân tích và điều khiển dòng dữ liệu. Các tập đoàn công nghệ không chỉ cung cấp dịch vụ; họ nắm hạ tầng, hệ sinh thái người dùng và thuật toán quyết định thông tin nào được phân phối. Đó cũng là không gian các thế lực xấu lợi dụng để gieo rắc thông tin sai lệch, kích động, chia rẽ — an ninh dữ liệu và an ninh tư tưởng vì thế không tách rời nhau.

Nhưng không thể vì nguy cơ lạm dụng mà phủ nhận vai trò của Nhà nước trong xây dựng và khai thác dữ liệu quốc gia. Vấn đề không phải có thu thập hay không, mà là thu thập đến mức nào, vì mục đích gì, ai được tiếp cận, lưu giữ bao lâu và cơ chế nào kiểm soát. Nguyên tắc là: quyền lực càng lớn, trách nhiệm giải trình càng cao — với cả cơ quan nhà nước lẫn doanh nghiệp. Cơ chế kiểm soát phải thực chất: phân định rõ thẩm quyền; kiểm toán các hệ thống dữ liệu và thuật toán rủi ro cao; bảo đảm quyền khiếu nại, bồi thường; và có sự giám sát của Quốc hội, Mặt trận, báo chí và nhân dân, để việc kiểm soát không dừng ở sự tự kiểm tra của chính chủ thể đang nắm quyền lực.

Nếu không giải được bài toán này, chuyển đổi số sẽ tạo ra một nghịch lý: bộ máy ngày càng hiện đại nhưng quyền làm chủ của người dân không được bảo đảm tương xứng.

IV. Chủ quyền số phải được đo bằng quyền làm chủ của con người

Yêu cầu đặt ra với Việt Nam không chỉ là tăng tốc chuyển đổi số, mà là chọn được mô hình bảo đảm đồng thời ba mục tiêu: tự chủ quốc gia, quyền làm chủ của nhân dân và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Điều đó đòi hỏi làm chủ những lĩnh vực then chốt — an ninh mạng, định danh, hạ tầng dữ liệu, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo; kết nối dữ liệu quốc gia nhưng không có nghĩa mọi cơ quan được truy cập mọi dữ liệu; dịch vụ công số không tạo rào cản mới cho người cao tuổi, người khuyết tật, người ở vùng khó khăn — bởi công bằng trong tiếp cận công nghệ cũng là công bằng xã hội. Và không nên đồng nhất chủ quyền số với số lượng nền tảng trong nước: máy chủ đặt trong nước chưa đủ bảo đảm an toàn dữ liệu; điều quyết định là năng lực kiểm soát thực chất và trách nhiệm của chủ thể vận hành.

Một quốc gia có hạ tầng số hiện đại, doanh nghiệp công nghệ lớn, nhưng nếu người dân không kiểm soát được thông tin của mình, không có quyền khiếu nại trước quyết định tự động bất lợi, thì thành tựu ấy chưa phản ánh chất lượng phát triển. Ngược lại, bảo vệ quyền công dân không kìm hãm đổi mới: pháp luật minh bạch, quyền riêng tư được tôn trọng, chủ thể phải giải trình — chính những điều đó tạo nên niềm tin xã hội, điều kiện để kinh tế số phát triển bền vững.

Đây cũng là cách cụ thể hóa tư tưởng "dân là chủ, dân làm chủ" của Chủ tịch Hồ Chí Minh và quan điểm lấy người dân làm trung tâm, chủ thể và mục tiêu của phát triển mà Đảng ta nhất quán khẳng định. Trong kỷ nguyên số, quyền làm chủ của nhân dân còn là quyền được tiếp cận công nghệ, được bảo vệ dữ liệu, được thụ hưởng thành quả đổi mới và được giám sát việc sử dụng quyền lực hình thành từ công nghệ.

Một quốc gia thực sự có chủ quyền số là quốc gia không lệ thuộc vào những năng lực công nghệ thiết yếu, không để dữ liệu chiến lược bị khai thác ngoài tầm kiểm soát, không để quyền lực thuật toán đứng ngoài pháp luật, và quan trọng hơn cả, không để người dân trở thành đối tượng thụ động của chuyển đổi số. Đó mới là thước đo sâu xa của chủ quyền số: quốc gia làm chủ được công nghệ, Nhà nước kiểm soát được quyền lực, doanh nghiệp phát triển có trách nhiệm và người dân thực sự làm chủ những quyền của mình trong thế giới số.