KÉP HÁT

 Ngày trước, nơi đây từng là điểm hẹn của những người yêu nghệ thuật cải lương. Mỗi lần đoàn về diễn, bà con từ những xóm xa chèo xuồng, đi bộ, đạp xe đến xem đông nghẹt. Tiếng trống chầu, tiếng đàn kìm, đàn cò hòa cùng giọng ca vọng cổ ngân nga trong đêm đã trở thành một phần ký ức của bao thế hệ.Nhưng đó là chuyện của ngày xưa.Bây giờ, sân khấu chỉ còn vài hàng ghế trống, tấm màn nhung sờn rách, những bộ trang phục diễn được xếp trong chiếc rương gỗ cũ. Đoàn hát đã ngưng hoạt động nhiều tháng vì thiếu kinh phí, thiếu khán giả và thiếu cả những người trẻ muốn theo nghề.Ông Tư Thành, một kép chánh từng nổi tiếng khắp các tỉnh miền Tây, ngồi lặng lẽ trước sân khấu. Mái tóc ông đã bạc, đôi mắt sâu hằn những tháng năm rong ruổi theo nghiệp cầm ca. Đôi bàn tay từng cầm gươm, múa võ trên sân khấu giờ run run khi chạm vào chiếc mão diễn đã cũ.Ông đưa tay phủi lớp bụi trên chiếc mão, khẽ nói:Mấy chục năm theo nghề, không ngờ có ngày sân khấu lạnh lẽo như vầy!Đúng lúc ấy, Minh, một chàng trai gần ba mươi tuổi, bước vào. Minh từng là học trò của ông Tư Thành, có giọng ca khá tốt, nhưng sau vài tháng theo đoàn đã bỏ nghề, lên thành phố làm việc.Thầy còn ở đây sao? Con tưởng thầy đã dẹp đoàn rồi! Ông Tư Thành nhìn Minh, cười buồn: Dẹp thì dễ, con à! Nhưng bỏ được nghiệp hát đâu phải chuyện dễ dàng. Sân khấu có thể đóng cửa, chớ tiếng đàn, câu ca vẫn còn nằm trong lòng người nghệ sĩ.Minh nhìn quanh, thở dài:Thầy à, thời buổi này ai còn đi coi cải lương nhiều nữa. Người ta xem điện thoại, xem phim, nghe nhạc trẻ. Nghệ sĩ theo nghề vừa cực khổ, lại bữa đói, bữa no. Con nghĩ mình nên tìm một công việc khác ổn định hơn.Ông Tư Thành không trả lời. Ông chỉ nhìn lên tấm màn sân khấu đã bạc màu, nơi từng có biết bao vai diễn làm nên tên tuổi mình.Một lát sau, ông chậm rãi nói: Thầy không trách con. Người trẻ phải lo cuộc sống. Nhưng nếu ai cũng nghĩ như con, rồi mai này ai sẽ hát những câu vọng cổ? Ai sẽ kể lại chuyện đời, chuyện người bằng tiếng đàn, lời ca của ông cha mình?Minh cúi đầu. Anh biết thầy mình nói đúng, nhưng cuộc sống không chỉ có đam mê.

Ít hôm sau, Lan, một cô gái trẻ đang làm công việc truyền thông văn hóa tại địa phương, tìm đến đoàn hát. Cô mang theo máy quay, máy ghi âm và một kế hoạch phục dựng những trích đoạn cải lương nổi tiếng của vùng đất Nam Bộ.Lan gặp ông Tư Thành, lễ phép thưa:Dạ, con muốn ghi lại những câu chuyện về cuộc đời nghệ sĩ của chú, về những vở diễn ngày trước và những bài bản cải lương mà chú còn nhớ. Con nghĩ nếu mình không làm ngay, nhiều tư liệu quý sẽ mất đi theo thời gian.Ông Tư Thành nghe vậy, đôi mắt sáng lên: Con còn trẻ mà quan tâm tới cải lương, chú mừng lắm! Chú chỉ sợ những gì mình biết rồi sẽ không còn ai muốn nghe.Lan mỉm cười:Con nghĩ cải lương không mất đi đâu chú. Chỉ là mình chưa tìm được cách đưa nó đến gần với người trẻ.Đúng lúc ấy, Minh bước vào. Nghe Lan trình bày ý định, Minh tỏ vẻ hoài nghi: Ghi hình vài bài ca rồi đăng lên mạng thì có thay đổi được gì đâu? Cải lương cần sân khấu, cần khán giả, cần nghệ sĩ sống được bằng nghề. Chứ lưu vài đoạn video thì cũng chỉ để hoài niệm thôi. Lan bình tĩnh đáp: Anh nói không sai. Nhưng nếu không lưu giữ, không giới thiệu, không có người học nghề thì lấy đâu ra nghệ sĩ để đứng trên sân khấu? Bảo tồn không có nghĩa là chỉ cất giữ trong bảo tàng. Phải làm cho nghệ thuật tiếp tục sống trong đời sống hôm nay.Ông Tư Thành nhìn hai người, chậm rãi gật đầu.Cải lương phải có người giữ lửa, nhưng cũng phải có người biết cách nhóm lên ngọn lửa mới.Một buổi tối, Lan đề nghị tổ chức một đêm diễn nhỏ ngay tại sân khấu cũ. Cô muốn phục dựng trích đoạn “ Trái Tim Và Đôi Mắt ”, nói về nhà thơ yêu nước Nguyễn Đình Chiểu, kết hợp giới thiệu nghệ thuật ca vọng cổ, nhạc cụ truyền thống và những câu chuyện về nghề hát.Ông Tư Thành đồng ý ngay. Ông lấy chiếc rương gỗ, mở ra những bộ trang phục từng theo mình qua hàng trăm chuyến lưu diễn. Ông vuốt ve chiếc áo mão, đôi mắt rưng rưng.Nhưng Minh lại phản đối. Thầy ơi, con nghĩ không nên tổ chức. Sân khấu xuống cấp, kinh phí không có, khán giả cũng chẳng bao nhiêu. Làm rồi ai xem?Ông Tư Thành nhìn Minh, giọng nghiêm nghị:Con nghĩ nghệ thuật chỉ có giá trị khi đông người xem sao? Nếu hôm nay chỉ có mười người ngồi dưới sân khấu, mình vẫn phải hát bằng tất cả tấm lòng. Một câu vọng cổ chân thành có khi làm người ta nhớ cả đời.Minh im lặng.Lan tiếp lời: Em sẽ vận động mọi người, giới thiệu chương trình trên các trang truyền thông địa phương. Chúng ta có thể quay lại những trích đoạn, làm tư liệu và tổ chức buổi giao lưu với học sinh. Nhưng điều quan trọng nhất là phải có người biểu diễn.Ông Tư Thành quay sang Minh: Thầy muốn con trở lại sân khấu, không phải để nổi tiếng, mà để nối tiếp những gì cha ông đã trao lại.

Minh nhìn người thầy già. Anh nhớ những ngày đầu tập hát, nhớ bàn tay thầy kiên nhẫn chỉnh từng chữ, từng nhịp song lang. Nhớ câu nói mà ông thường nhắc: “Hát cải lương phải ca bằng tiếng lòng, diễn bằng cái tình của người Nam Bộ”.Nhưng trong lòng Minh vẫn còn một nỗi giằng co. Anh sợ quay lại rồi không có tương lai. Anh sợ những tháng ngày bấp bênh, những chuyến lưu diễn xa nhà, những đêm hát trước hàng ghế trống. Thầy cho con suy nghĩ thêm.Nói rồi Minh lặng lẽ bước ra ngoài.Đêm diễn được ấn định vào tối thứ bảy.Lan tất bật chuẩn bị. Cô lau lại những hàng ghế, treo tấm phông mới, sắp xếp ánh sáng và dựng một góc trưng bày những kỷ vật của đoàn hát. Trên chiếc bàn nhỏ có chiếc mão cũ, đôi hia, cây quạt giấy và cuốn sổ tay ghi chép bài bản vọng cổ của ông Tư Thành.Ông Tư Thành cũng bắt đầu tập luyện. Dù tuổi đã cao, ông vẫn cố giữ giọng ca cho tròn vành rõ chữ. Có lúc ông phải dừng lại vì hụt hơi, nhưng chỉ nghỉ một lát rồi lại tiếp tục.Lan nhìn ông, xúc động: Chú giữ sức khỏe. Chú đừng tập quá nhiều.Ông cười: Còn đứng được trên sân khấu ngày nào, chú còn muốn hát ngày đó. Người nghệ sĩ già như chú, điều sợ nhất không phải là hết thời, mà là không còn ai nhớ đến những câu ca mình từng hát.Lan khẽ đáp: Chú đừng nghĩ vậy. Chúng con sẽ không để những giá trị ấy mất đi.Đêm trước buổi diễn, một cơn mưa lớn bất ngờ kéo đến. Gió thổi tung tấm phông sân khấu, nước mưa tràn qua mái tôn dột. Lan và ông Tư Thành vội vàng chạy vào thu dọn trang phục, nhạc cụ.Trong lúc di chuyển chiếc rương gỗ, ông Tư Thành bất ngờ ngã xuống. Lan hoảng hốt chạy đến đỡ ông.Chú Tư! Chú có sao không?Ông cố gượng dậy, nhưng hơi thở nặng nhọc. Không sao đâu con... Chỉ hơi mệt thôi.Lan nhìn ông, lo lắng: Hay mình hoãn buổi diễn lại chú?Ông lắc đầu: Không được! Bà con đã được mời, học trò đã chuẩn bị. Đêm diễn này phải thực hiện. Chú muốn trước khi đôi chân không còn bước nổi, được nhìn thấy sân khấu sáng đèn thêm một lần nữa.Tối hôm sau, khán giả bắt đầu đến. Không đông như những ngày hoàng kim, nhưng cũng đủ làm sân khấu ấm lên. Có những người lớn tuổi từng là khán giả trung thành của đoàn, có vài gia đình đưa con nhỏ đến xem, và một số học sinh tò mò muốn biết cải lương là gì.Lan đứng ở cánh gà, hồi hộp nhìn ra phía dưới.Chỉ còn thiếu Minh.

Ông Tư Thành mặc bộ trang phục kép chánh, chỉnh lại chiếc khăn đóng. Ông nhìn chiếc gương cũ, khẽ ngân một câu vọng cổ. Giọng ca không còn vang khỏe như thời trai trẻ, nhưng vẫn đậm chất trữ tình, sâu lắng.Bất chợt, Minh xuất hiện ở cửa.Anh mặc bộ trang phục diễn màu đen, trên tay cầm chiếc khăn đóng mà ngày xưa thầy từng tặng.Ông Tư Thành ngạc nhiên:Minh! Con về rồi sao?Minh cúi đầu: Dạ. Con suy nghĩ nhiều rồi thầy. Con không muốn sau này phải hối tiếc vì đã quay lưng với nghề hát. Nếu thầy còn muốn nhận, con xin được trở lại đoàn.Ông Tư Thành xúc động, nắm chặt tay học trò:Thầy chờ câu nói này của con lâu lắm rồi!Lan mỉm cười. Cô biết đêm diễn hôm nay không chỉ là một chương trình nghệ thuật, mà còn là sự trở về của một người đã từng bỏ quên giấc mơ của mình.Tiếng trống chầu vang lên.Màn nhung từ từ mở.Ông Tư Thành và Minh bước ra sân khấu trong tiếng vỗ tay của khán giả. Trích đoạn cải lương bắt đầu. Tiếng đàn kìm ngân nga, tiếng đàn cò réo rắt, nhịp song lang đều đặn đưa người xem trở về với không gian sân khấu truyền thống.Đến lớp diễn cao trào, Minh cất giọng ca vọng cổ. Câu ca đầu tiên còn đôi chút run rẩy, nhưng càng về sau càng sâu lắng. Anh nhìn xuống khán giả, bắt gặp những ánh mắt chăm chú, những gương mặt xúc động.Ông Tư Thành đứng bên cạnh, ánh mắt tự hào.Khi màn diễn kết thúc, tiếng vỗ tay vang lên không ngớt. Một cụ già ngồi hàng ghế đầu đứng dậy, nói lớn:Hay quá! Lâu lắm rồi tôi mới được nghe lại tiếng ca cải lương như vầy!Một em nhỏ chạy đến gần sân khấu, hỏi Minh:Chú ơi, chú có thể dạy con hát vọng cổ được không?Minh cúi xuống, xoa đầu em:Được chứ con! Chỉ cần con yêu thích, chú sẽ dạy.Ông Tư Thành nghe được câu nói ấy, đôi mắt bỗng nhòe đi. Ông quay mặt vào cánh gà, lặng lẽ lau nước mắt.

Sau đêm diễn, Lan đề nghị thành lập một câu lạc bộ cải lương tại địa phương. Cô sẽ phụ trách ghi hình, lưu trữ tư liệu, giới thiệu các nghệ nhân và tổ chức những buổi sinh hoạt nghệ thuật cho thanh thiếu niên.Minh nhận lời làm người hướng dẫn ca diễn. Anh cũng quyết định dành thời gian trở lại sân khấu, cùng ông Tư Thành phục dựng những trích đoạn cải lương xưa, đồng thời sáng tạo những chương trình mới gần gũi với công chúng trẻ.Ông Tư Thành lấy cuốn sổ tay đã cũ, trao cho Minh.Đây là những bài bản, lời ca mà thầy đã ghi chép suốt mấy chục năm. Có bài thầy học từ những nghệ nhân tiền bối, có bài thầy từng biểu diễn trên sân khấu. Con giữ lấy, đừng để thất truyền.Minh đón cuốn sổ bằng hai tay: Con xin hứa sẽ giữ gìn. Nhưng con mong thầy còn khỏe để tiếp tục truyền nghề cho chúng con.Ông Tư Thành mỉm cười: Thầy già rồi, nhưng nghề hát thì không được già. Nghề phải có lớp trẻ tiếp bước.Ngoài kia, dòng sông vẫn lặng lẽ trôi. Ánh trăng rọi xuống mặt nước, lấp lánh như những ngọn đèn sân khấu năm nào.Ông Tư Thành đứng trước tấm màn nhung, đưa mắt nhìn khoảng sân khấu vừa được thắp sáng. Ông khẽ ngân nga câu vọng cổ quen thuộc. Tiếng ca trầm ấm vang lên giữa đêm miền Tây, hòa cùng tiếng gió và tiếng sóng vỗ bờ.Ông biết mình không thể hát mãi, cũng không thể giữ sân khấu bằng sức lực của một đời người. Nhưng ông tin rằng, khi vẫn còn những người trẻ như Minh, như Lan, còn những đứa trẻ muốn học ca vọng cổ, thì cải lương vẫn còn một con đường để đi tới tương lai.Và có lẽ, điều quý giá nhất của người nghệ sĩ không phải là những tràng pháo tay hay ánh hào quang một thời, mà là khả năng trao lại ngọn lửa đam mê cho thế hệ sau.Đêm ấy, sân khấu Bông Hồng không còn lạnh lẽo.Tiếng trống chầu lại vang lên.Tiếng đàn kìm lại ngân nga.Và câu vọng cổ vẫn tiếp tục chảy như dòng sông quê hương, mang theo hồn cốt, tình người và bản sắc văn hóa của đất phương Nam.