CÂY BẸO

 Ba nhân vật ấy là ông Sáu Lành, người thương hồ đã gần bảy mươi tuổi; Minh, một doanh nhân trẻ đang muốn biến khu vực chợ nổi thành điểm du lịch hiện đại; và Hạnh, cô gái trẻ làm nghề ghi chép, nghiên cứu văn hóa sông nước, cũng là cháu nội của ông Sáu.Ông Sáu Lành có hơn năm mươi năm gắn bó với chợ nổi. Cả cuộc đời ông là những chuyến ghe chở trái cây từ miệt vườn Phong Điền, Cầu Kè, Trà Ôn... về Cái Răng. Ông từng chứng kiến những mùa nước nổi, những buổi chợ đông nghẹt ghe thuyền, những cuộc mua bán rộn ràng từ lúc gà gáy đến khi mặt trời lên cao.Chiếc ghe của ông đã cũ. Ván ghe bạc màu, mui lá xác xơ, cây bẹo trước mũi cũng đã ngả màu thời gian. Nhiều người khuyên ông bán nó đi, mua chiếc ghe máy mới để tiện làm ăn. Nhưng ông nhất quyết không chịu.Với ông, chiếc ghe ấy không đơn thuần là phương tiện mưu sinh. Nó là kỷ vật của người cha quá cố, một người thương hồ từng dành cả cuộc đời để giữ gìn nét văn hóa chợ nổi. Dưới sàn ghe, ông Sáu vẫn cất giữ một cây bẹo bằng tre già và quyển sổ tay đã ố vàng. Đó là những kỷ vật cha ông để lại trước lúc qua đời.

Một buổi sáng, Hạnh ngồi bên ông, cẩn thận mở chiếc hộp. Nội à, sao nội giữ cây bẹo này kỹ vậy?Ông Sáu đưa tay vuốt nhẹ thân tre đã sẫm màu. Cây bẹo này do ông cố con làm. Hồi đó, người ta chưa có điện thoại, chưa có bảng hiệu, cũng chẳng cần loa phóng thanh. Muốn bán thứ gì thì treo thứ đó lên cây bẹo. Nhìn cây bẹo là biết ghe nào bán gì. Đơn sơ vậy mà thành cái hồn của chợ nổi.Hạnh mở quyển sổ cũ. Trang cuối cùng có dòng chữ run run:“Mai này, nếu chợ nổi không còn đông vui như trước, con cháu đừng vội bỏ ghe, đừng quên cây bẹo. Chợ nổi có thể đổi thay, nhưng đừng để mất cái tình của người thương hồ. Còn người nhớ giữ, còn người thương quý, thì chợ nổi vẫn còn.”Hạnh đọc xong, mắt đỏ hoe.Nội ơi, con muốn ghi lại câu chuyện này. Con muốn mọi người biết chợ nổi không chỉ là nơi mua bán, mà còn là một phần ký ức của bao thế hệ người miền Tây. Ông Sáu nhìn ra dòng sông, giọng trầm xuống:Nội già rồi. Chỉ mong mai này con cháu còn biết thương dòng sông, biết quý chiếc ghe, cây bẹo. Đừng để một ngày thức dậy, chợ nổi chỉ còn trong hình ảnh.

Minh xuất hiện vào một buổi sáng ngày hè. Anh là một doanh nhân trẻ, có ý tưởng thực hiện  dự án đầu tư phát triển du lịch tại khu vực chợ nổi Cái Răng. Anh muốn xây dựng bến tàu hiện đại, khu nhà hàng nổi, sân khấu biểu diễn nghệ thuật và những dịch vụ phục vụ khách du lịch.Minh cho rằng chợ nổi đang ngày càng thưa thớt, phương thức mua bán truyền thống không còn phù hợp với nhịp sống mới. Nếu không thay đổi, nơi đây sẽ mất sức hấp dẫn.Anh tìm gặp ông Sáu để thương lượng mua lại chiếc ghe cũ, đồng thời đề nghị ông tham gia vào dự án với vai trò người hướng dẫn du lịch. Cháu muốn giữ lại hình ảnh chợ nổi, nhưng phải làm cho nó hấp dẫn hơn. Khách du lịch đến đây cần có dịch vụ tốt, có chỗ ăn uống, có nơi chụp hình, có trải nghiệm tiện nghi. Chúng ta không thể cứ để mọi thứ cũ kỹ như vậy mãi được.Ông Sáu im lặng một lúc rồi hỏi:Cậu nói giữ chợ nổi, vậy cậu có định giữ những người đang sống bằng nghề thương hồ không? Minh hơi khựng lại.Cháu sẽ tạo công ăn việc làm khác cho bà con. Còn những chiếc ghe này? Còn những người đã dành cả đời lênh đênh trên sông? Cậu định đưa họ đi đâu?Minh lấy ra bản trình bày dự án. Chúng cháu sẽ sắp xếp lại luồng tuyến. Một số ghe sẽ phải di dời để tạo không gian cho tàu du lịch. Đây là sự phát triển tất yếu, chú Sáu à. Ông Sáu nhìn tấm bản vẽ. Những đường nét thẳng tắp, những khu nhà nổi sang trọng, những bến tàu rộng lớn hiện ra trên mặt giấy. Nhưng ông không tìm thấy hình ảnh những chiếc ghe hàng, những cây bẹo, những người thương hồ đang cặm cụi mua bán. Ông hỏi: Trong bản vẽ này, chợ nổi nằm ở đâu?Minh trả lời:Toàn bộ khu vực này sẽ được chỉnh trang thành khu du lịch sông nước.Ông Sáu bật cười buồn:Vậy là cậu muốn làm du lịch trên chợ nổi, nhưng lại không cần chợ nổi nữa!Không khí giữa hai người trở nên căng thẳng.Minh đứng dậy, giọng cứng rắn: Cháu hiểu chú tiếc những gì thuộc về quá khứ. Nhưng không thể lấy quá khứ để cản bước tương lai. Chú nên suy nghĩ lại. Cháu sẵn sàng trả một khoản tiền lớn để mua chiếc ghe này.Ông Sáu nhìn thẳng vào Minh: Tiền của cậu có thể mua được chiếc ghe, thậm chí nhiều chiếc, nhưng không mua được lời hứa của người đã khuất!

Những ngày sau đó, mâu thuẫn ngày càng gay gắt. Minh cùng đoàn cán bộ của cơ quan chức năng cho người đến khảo sát, đo đạc và đánh dấu những vị trí nằm trong phạm vi dự án. Một số ghe buôn bán lâu năm nhận được thông báo phải di chuyển. Ông Sáu là một trong những người phản đối mạnh mẽ nhất. Hạnh đứng giữa hai người. Cô hiểu mong muốn phát triển của Minh, nhưng cũng hiểu nỗi đau của ông nội.Một buổi tối, Hạnh tìm gặp Minh tại chiếc cầu dẫn ra bến tàu.Anh Minh, em muốn hỏi anh một điều. Nếu dự án hoàn thành, chợ nổi sẽ còn những chiếc ghe hàng thật sự hay chỉ còn những chiếc ghe được trang trí để phục vụ khách tham quan? Minh đáp: Nếu không có khách du lịch, ai sẽ nuôi sống những chiếc ghe đó? Anh muốn tạo ra một sản phẩm có giá trị kinh tế.Hạnh nói:Em không phản đối phát triển. Nhưng em sợ chúng ta chỉ giữ lại cái vỏ của chợ nổi, còn linh hồn thì mất hết.Minh im lặng.Hạnh tiếp tục: Anh có biết vì sao nội em không chịu bán chiếc ghe không? Vì chiếc ghe đó đã chở cả gia đình qua những năm tháng nghèo khó. Cây bẹo kia không chỉ là vật để quảng cáo hàng hóa. Nó là cách người thương hồ giới thiệu với nhau, là một nét văn hóa hình thành từ cuộc sống thật. Minh có vẻ mất kiên nhẫn: Hạnh à, em là người làm nghiên cứu nên nhìn mọi thứ bằng cảm xúc. Nhưng anh còn phải tính toán tiền bạc, nhân công, đầu tư. Một dự án không thể vận hành bằng hoài niệm. Hạnh nhìn Minh, giọng nghẹn lại: Nhưng một di sản văn hóa cũng không thể sống bằng tiền bạc!Hai người quay đi. Dòng sông đêm lặng lẽ trôi, ánh đèn từ những chiếc ghe xa xa chập chờn như những đốm lửa nhỏ.

Một tuần sau, chuyện không ai mong muốn đã xảy ra. Trong lúc khảo sát, đội công tác, yêu cầu ông Sáu di chuyển chiếc ghe ra khỏi khu vực đã được đánh dấu. Ông nhất quyết không đi vì cho rằng việc đo đạc, sắp xếp chưa có sự đồng thuận của những người buôn bán. Minh trực tiếp đến giải quyết.Chú Sáu, cháu đã nói chuyện với chú nhiều lần rồi. Chú không thể vì chiếc ghe này mà làm ảnh hưởng đến tiến độ chung. Ông Sáu đứng chắn trước mũi ghe. Tôi không chống chuyện làm của chủ trương cấp trên. Tôi chỉ không muốn người ta lấy danh nghĩa phát triển để xóa bỏ chợ nổi. Chú đang làm khó chúng cháu! Còn cậu đang làm khó những người đã sống với dòng sông này cả đời!Minh tức giận: Nếu chú không chịu hợp tác, chúng cháu sẽ tiến hành theo kế hoạch đã được phê duyệt!Hạnh từ xa chạy đến, nghe rõ từng lời. Cô nhìn Minh rồi nhìn ông nội.Hai người đừng cãi nhau nữa!Nhưng lời nói của cô không thể ngăn được cơn giận đang dâng lên.Ông Sáu bất ngờ bước xuống khoang ghe, lấy chiếc hộp gỗ cũ ra. Ông mở nắp, lấy cây bẹo và quyển sổ tay đặt lên mui ghe. Đây là kỷ vật cha tôi để lại. Ông ấy từng dặn, dù nghèo đến đâu cũng đừng để mất cái tình của người thương hồ. Tôi giữ nó hơn nửa đời người. Hôm nay, nếu người ta muốn dẹp bỏ tất cả, tôi xin gửi lại những thứ này cho con cháu, để chúng biết chợ nổi từng có một thời như thế nào.Nói xong, ông đưa quyển sổ cho Hạnh.Minh nhìn dòng chữ cũ trên trang giấy. Anh đọc đi đọc lại lời nhắn của người xưa. Bỗng nhiên, ánh mắt anh dừng lại ở một trang khác, nơi có những dòng ghi chép về những chuyến ghe cứu giúp nhau trong mùa lũ, những lần thương hồ nhường nhau từng chỗ neo đậu, chia nhau từng bữa cơm khi ghe gặp nạn.Anh lặng người.

Đêm đó, một cơn mưa lớn bất ngờ đổ xuống Cái Răng. Gió thổi mạnh, sóng đánh vào mạn ghe. Những chiếc ghe nhỏ chao đảo giữa dòng nước phủ sa. Chiếc ghe của ông Sáu bị đứt dây neo, trôi dạt về phía một chiếc tàu lớn đang neo gần đó.Hạnh phát hiện trước tiên. Cô gọi lớn: Nội ơi! Ghe bị đứt dây rồi!Ông Sáu vội vàng chạy ra, nhưng vì tuổi cao, chân ông trượt trên sàn ghe ướt. Ông ngã mạnh, chiếc hộp gỗ rơi xuống nước. Cây bẹo! Quyển sổ!  ông Sáu thảng thốt.Hạnh lao xuống định vớt chiếc hộp. Đúng lúc đó, Minh từ chiếc tàu bên cạnh chạy sang. Hạnh! Đừng xuống! Nguy hiểm! Nhưng cô không nghe. Dòng nước xoáy cuốn chiếc hộp ra xa.Minh lập tức nhảy xuống, bơi theo dòng nước. Anh chụp được chiếc hộp, rồi cùng Hạnh đưa ông Sáu lên một chiếc ghe gần đó.Khi cơn mưa dịu lại, cả ba ngồi lặng bên nhau.Ông Sáu ôm chiếc hộp gỗ vào lòng, bàn tay run run. Ông mở ra. Cây bẹo vẫn còn, nhưng quyển sổ đã ướt sũng. Một vài trang giấy bị nhòe mực.Ông nhìn Minh, giọng yếu ớt:Cậu đã cứu kỷ vật của cha tôi. Cảm ơn cậu.Minh cúi đầu:Cháu xin lỗi ông.Ông Sáu ngạc nhiên.Minh nhìn ra dòng sông, chậm rãi nói:Trước đây cháu chỉ nghĩ đến việc xây dựng một khu du lịch lớn, thu hút nhiều khách, đem lại lợi nhuận. Cháu tưởng chỉ cần giữ lại hình ảnh ghe thuyền là đủ. Nhưng tối nay, cháu mới hiểu nếu không còn người thương hồ, không còn những chuyến mua bán thật sự, thì chợ nổi chỉ còn là một sân khấu dựng lên để diễn cho khách xem.Hạnh nhìn Minh. Ánh mắt cô không còn gay gắt như trước.Minh tiếp lời:Cháu vẫn muốn phát triển du lịch. Nhưng cháu sẽ bàn với cơ quan có thẩm quyền điều chỉnh dự án. Phải có khu vực dành riêng cho ghe hàng truyền thống, bảo đảm luồng giao thông thủy, giữ lại những cây bẹo, những sinh hoạt mua bán thật. Người dân phải được tham gia quyết định, chứ không thể chỉ là người đứng bên ngoài nhìn dự án của mình.

Ông Sáu im lặng hồi lâu. Cậu nói vậy, tôi mừng. Nhưng đừng chỉ nói khi xúc động. Mai này, khi mọi chuyện thuận lợi, cậu có còn nhớ lời hôm nay không?Minh nhìn thẳng vào ông:Cháu sẽ viết điều đó thành cam kết trong dự án. Cháu muốn Hạnh cùng tham gia xây dựng phương án bảo tồn văn hóa chợ nổi.Hạnh khẽ gật đầu.Sáng hôm sau, mặt trời vừa ló dạng, Chợ nổi Cái Răng lại thức giấc.Tiếng máy ghe vang lên trên mặt sông. Những chiếc ghe chở trái cây nối nhau về chợ. Những cây bẹo vẫn đong đưa trong gió sớm.Ông Sáu Lành ngồi trước mũi ghe, cẩn thận dựng lại cây bẹo cũ. Dáng ông đã còng hơn, mái tóc bạc trắng, nhưng đôi mắt vẫn ánh lên niềm vui khó tả.Hạnh ngồi bên cạnh, mở quyển sổ tay đã được phơi khô. Cô chép lại những dòng chữ còn đọc được, đồng thời ghi thêm câu chuyện về đêm mưa hôm qua.Minh cũng có mặt. Anh không mang theo bản vẽ những khu nhà nổi sang trọng như trước. Trên tay anh là một bản kế hoạch mới, trong đó có những dòng chữ được viết rất rõ:“Phát triển du lịch phải gắn với bảo tồn sinh kế và văn hóa thương hồ. Không biến chợ nổi thành một không gian trưng bày giả tạo. Người dân là chủ thể của di sản.”Ông Sáu đọc xong, khẽ gật đầu. Vậy mới phải. Chợ nổi đâu cần đứng yên để người ta ngắm. Chợ nổi phải được sống!Hạnh nhìn ra xa. Một chiếc ghe chở dưa hấu vừa cập vào. Người bán treo lên cây bẹo một trái dưa đỏ tươi. Một chiếc ghe khác chở khóm, mùi thơm thoang thoảng theo gió bay qua.Cô chợt nhận ra rằng điều cần giữ gìn không chỉ là cây bẹo, chiếc ghe hay quyển sổ cũ. Điều quan trọng nhất là phải giữ được những con người đang sống với dòng sông, giữ được cách mua bán, cách đối đãi chân tình, giữ được nhịp sống đã làm nên bản sắc của chợ nổi.Ông Sáu nhìn hai người trẻ, chậm rãi nói: Cha tôi từng dặn, còn người thương thì còn chợ nổi. Tôi già rồi, mai này có đi xa cũng không tiếc. Chỉ sợ con cháu mình quên mất nơi này từng nuôi sống bao thế hệ.Minh bước đến bên ông:Cháu hứa sẽ không để cây bẹo chỉ còn là món đồ trang trí.Hạnh mỉm cười:Còn con sẽ viết lại câu chuyện này, để người ta hiểu rằng chợ nổi không chỉ là một điểm đến du lịch, mà là một phần hồn cốt của miền Tây.Ông Sáu không nói gì thêm. Ông đưa tay chạm nhẹ vào cây bẹo tre già.Trên dòng sông buổi sớm, những chiếc ghe vẫn nối nhau xuôi ngược. Tiếng rao hàng vang lên, tiếng cười nói rộn ràng giữa mênh mang sóng nước.Cây bẹo cũ đong đưa trong gió.Nó không còn đơn thuần là một vật để treo hàng. Nó là lời nhắn gửi của người xưa, là ký ức của bao đời thương hồ, là một lời hứa chưa bao giờ được phép lãng quên.Và giữa dòng đời đang đổi thay, Chợ nổi Cái Răng vẫn cần được giữ gìn bằng chính những con người biết yêu thương, biết trân trọng quá khứ và có trách nhiệm với tương lai.Bởi một khi dòng sông mất đi tiếng gọi của những chiếc ghe hàng, thì dù bến bờ có được xây dựng nguy nga đến đâu, người ta cũng không thể tìm lại được một chợ nổi đúng nghĩa từ bao đời nay.