Ô nhiễm dưới chân núi Phia Khao (19/08/2010)

Trên cung đường chúng tôi đi cứ vòng vèo uốn lượn quanh con suối cạn; hỏi thăm đường đi cứ hun hút theo tận cung mây.

Phia Khao- ngọn núi cao hơn so với mực nước biển 850m, nếu tính từ trung tâm xã Bản Thi đi lên thì phải đi qua một con dốc dài quanh co, uốn lượn. Nếu theo đường thẳng chắc chưa đến 5km nhưng đi theo đường đèo dựng đứng phải mất 10km khúc khuỷu, gập ghềnh.

Và lẽ dĩ nhiên ai cũng nghĩ rằng đó là một nơi thơ mộng và đến đây để khám phá. Sau cuộc hành trình, dẫu thấy rằng những ngôi nhà nhỏ dưới chân núi Phia Khao đều đã có ngói lợp nhưng cái màu sắc bao trùm khắp cả bản là một “thung lũng xám”. “Xám”: ấy là màu của bô xít Kẽm, màu của sunfure chì, và cũng là tông màu chủ đạo của phong cảnh Bản Thi…

Mục sở thị Bản Thi

Bản Thi hiện lên trong tầm mắt, khác với những gì chúng tôi tưởng tượng về nơi đây, dù là một xã miền núi nhưng khá sầm uất với số dân trên 3000 người, trên dọc lối đi, có quán ăn, có những ngôi nhà mái ngói mới lợp và đặc biệt là có một nhà máy lớn được xây dựng khá bề thế, đó chính là trụ sở Xí nghiệp Chì Kẽm Chợ Điền- đơn vị với 28 năm khai thác và thanh lọc chì kẽm.

Chúng tôi về Bản Thi vì nghe đồn nơi ấy có nhà máy chì kẽm Chợ Điền - hoạt động đã mấy chục năm; mỗi khi nhà máy hoạt động, những cột khói đen cuộn tròn và kéo xa hàng chục km. Những hàng cây lá không thể xanh, những dòng nước uốn quanh bản đùng đục… và những người dân quanh khu vực nhà máy phần lớn đều nhiễm độc chì; trẻ em đến trường, các cô giáo ở khu ký túc xá giáo viên… tất cả đều bị những căn bệnh lạ, xác định do nhiễm độc chì.

Lúc này, đồng hồ trên tay chỉ 4 giờ 30 phút chiều, không gian miền rừng không cho ta cảm giác có một chút hoàng hôn. Trời tối nhanh, chúng tôi xin được nghỉ chân qua đêm ở nhà một cô giáo bản.

Cô giáo Trịnh Thị Vy đã sống và làm việc 30 năm ở đây; một trong ba trường hợp được xem là nhiễm độc chì nặng nhất ở Bản mà theo như lời đồn là vì cô bị nhiễm độc chì dẫn đến rụng hết tóc và chồng cô bỏ đi hoảng sợ phải.

17/18 người… nhiễm chì

Đi sâu vào tìm hiểu thì mỏ quặng chợ Đồn có từ hàng trăm năm trước. Lúc bấy giờ, người Pháp đã dò được trên ngọn núi Phia Khao là một kho báu với hàm lượng chì cực lớn. Họ cho xây dựng địa đạo, những căn hầm xây trong hốc đá để xe chạy hay những đòn ròng rọc kéo dài để đưa quặng xuống núi… Công nhân được nhận vào làm việc ở đây phải có đủ sức khoẻ. Sau này, các địa đạo của thực dân cũng như hệ thống ròng rọc đều bị phá gần hết, chỉ còn lại vài căn hầm nhỏ được xây trong núi đá. Nay ta phải dùng những chiếc xe tải hạng nhỏ chở quặng trên những cung đường chênh vênh rộng khoảng 3m giữa một bên là núi đá cheo leo và một bên là vực thẳm sâu hun hút mà nếu tay lái không vững thì không đủ can đảm để đi. Nói vậy để thấy rằng, công việc khai thác quặng từ trên núi cao cách mặt đất 850m không hề đơn giản đối với những công nhân đang làm việc ở đây!

Theo như con số mà chúng tôi có được thì vào năm 1998, khi xí nghiệp khai thác chì kẽm Chợ Điền tiến hành kiểm tra mức độ nhiễm chì cho anh em công nhân, các cô giáo ở trường tiểu học Bản Thi cũng được hỗ trợ kiểm tra, và con số thật bất ngờ, 17/18 giáo viên đều bị nhiễm độc chì mà cụ thể là cô Hà Thị Chanh, nhiễm mức 18mg/lít máu/ngày- đêm; nhẹ nhất là cô Ma Thị Thu nhiễm 5,7mg/l, mức trung bình là từ 10 - 12mg/l. Cô Vương Thị Ngọc trước đây được xem là người nhiễm độc chì nặng nhất ở đây, nay đã chuyển công tác. Cô Trịnh Thị Vy năm nay 50 tuổi nhưng khi chúng tôi gặp cô thì cứ ngỡ là cô đã ngoài 60. Gắn bó với trường từ năm 1981, thường xuyên sử dụng nguồn nước này để sinh hoạt, chồng cô bỏ đi xa, nhà chỉ còn hai mẹ con nhưng cô đã gửi con gái ra thị xã học tập. Khu vực lân cận xưởng tuyển và các mỏ khai thác có hơn 400 hộ dân với hơn 1.000 khẩu, trong đó đa phần sinh sống ngay cạnh trường Tiểu học của xã.

Câu hỏi mức độ nhiễm độc chì của người dân cũng như các cô giáo nơi đây đến đâu vẫn chưa có lời giải đáp. Nhưng con số 70% người dân trong xã mắc các chứng bệnh như: Chóng mặt, buồn nôn, khó thở, tức ngực; hơn 50% trong số đó mắc các bệnh ngoài da; 40% mắc các bệnh về huyết áp, về mắt, về khớp cùng nhiều chứng bệnh khác... Có lẽ chưa một xã nào trong tổng số 122 xã, phường, thị trấn của tỉnh Bắc Kạn, có số lượng người dân mắc bệnh cao như ở xã Bản Thi này. Trước tình trạng nguồn nước bị nhiễm độc, chính quyền địa phương đã đầu tư, xây cho các thôn bản một công trình cấp nước sạch và lấy trực tiếp từ trên núi, nhưng theo lời người dân địa phương thì trong một lần cọ rửa bể nước phát hiện có nhiều xác côn trùng và có cả rắn chết dưới đáy bể. Người dân xã Bản Thi đều biết những vùng đất nơi mình sinh sống ô nhiễm chì kẽm nặng, các căn bệnh gây nên một phần do nhiễm chì từ những nguồn nước nhưng không biết kêu cứu với ai.

Bản Thi…còn đó những trăn trở

Chúng tôi được biết mỗi năm Xí nghiệp khai thác và chế biến hơn 30.000 tấn quặng kẽm ô xít, 7.500 tấn tinh quặng kẽm, 1.500 tấn tinh quặng chì. Theo thống kê thì để khai thác và chế biến số lượng sản phẩm này, hàng năm XN thải ra môi trường 43.000m3 chất thải lỏng và 13.500m3 chất thải rắn. Khi làm việc với lãnh đạo XN về vấn đề ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đến sức khỏe người dân thì lãnh đạo XN coi những tác động của việc khai thác quặng đến môi trường là rất nhỏ và không đáng kể. Ông Nguyễn Văn Dũng, giám đốc xí nghiệp cho biết sẽ có trách nhiệm đảm bảo sức khoẻ cho công nhân của mình, còn các cô giáo cũng như người dân ở đây, xí nghiệp không có đủ điều kiện để hỗ trợ cho họ mà đó là trách nhiệm của các cơ quan chức năng và cũng phải có lộ trình chứ không thể nói là làm ngay được?!

Theo tìm hiểu của chúng tôi thì việc khai thác mỏ này không thuộc thẩm quyền cấp phép của UBND tỉnh Bắc Kạn mà thuộc thẩm quyền cấp phép của Bộ Tài nguyên - Môi trường và Tổng Công ty Khoáng sản Việt Nam (nay là tập đoàn). Điều đó có nghĩa là mỏ chì kẽm Bản Thi nằm trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn nhưng hằng năm, tỉnh không được thu một đồng tiền thuế nào ở đây bổ sung vào ngân sách địa phương. Song không vì thế mà tỉnh lại thờ ơ với cuộc sống và sức khoẻ người dân địa phương.

Chẳng lẽ Sở Khoa học công nghệ, Sở Tài nguyên môi trường, Sở Y tế Bắc Kạn không hề quan tâm đến sức khoẻ của người dân nơi này? Ông Hoàng Văn Lâm- chủ tịch UBND xã Bản Thi cho biết, đã có các đoàn khảo sát về đo mức độ nhiễm độc ở đây và công khai con số ô nhiễm nhưng con số ấy là không đáng kể. Tuy nhiên, nếu mọi người để ý có thể nhìn thấy rõ “Dòng suối”- nguồn nước ăn duy nhất chảy qua Bản Thi quanh năm màu xám bạc. Vậy kết quả đo đạc kiểm tra nếu làm đến nơi đến chốn có thể đã có kết quả khác? Dù thế nào các cơ quan chức năng tỉnh Bắc Kạn cũng như Bộ Tài nguyên - Môi trường và Tập đoàn Khoáng sản Việt Nam phải có trách nhiệm ở Bản Thi.

Quốc Hưng