Người phụ nữ “đem bạn bè về cho dân tộc”

 Ngày 4/11/1968, một chiếc xe sang trọng có mô-tô cảnh sát dẫn đường, lăn bánh qua những đại lộ của Paris. Trên nóc xe phấp phới lá cờ nửa xanh nửa đỏ sao vàng còn khá xa lạ với người Pháp. Ngồi trong xe là một phụ nữ 41 tuổi, dáng nhỏ trong trang phục áo dài, nói tiếng Pháp không cần phiên dịch. Mười bảy năm trước, cũng người phụ nữ ấy bị chính quyền thực dân Pháp bắt giam và tra tấn ở Sài Gòn. Giờ đây, giữa thủ đô nước Pháp, bà được đón với đầy đủ nghi lễ ngoại giao.

Ít ai để ý rằng khi ấy bà chưa phải là Bộ trưởng của bất kỳ chính phủ nào. Bà đến với danh xưng: Nguyễn Thị Bình, Phó Trưởng đoàn đại biểu Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam tại đàm phán Paris về chấm dứt chiến tranh, lập lại hoà bình ở Việt Nam. Những cánh cửa mở ra cho bà hôm đó thực tế đã được “chuẩn bị” bằng gần tám năm làm đối ngoại nhân dân. Và khi mọi chức vụ nhà nước chính thức được trao lại vào năm 2002, bà lại trở về đúng công việc mà chính bà gọi là “sở trường” của mình.

Cội nguồn một phong cáchngoại giao

Sinh ngày 26/5/1927, tên khai sinh Nguyễn Thị Châu Sa, quê Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam cũ, có mẹ là con gái chí sĩ Phan Châu Trinh. Cụ Phan mất hơn một năm trước khi cô cháu ngoại chào đời, nhưng bóng dáng cụ có mặt ở khắp nơi trong cuộc đời cô: niềm tin vào “khai dân trí”, vào sức mạnh của công lý và lẽ phải. Cụ Phan từng dùng Paris làm diễn đàn đấu tranh; nửa thế kỷ sau, cô cháu ngoại trở lại Paris với tư cách đại diện của một dân tộc đang chiến đấu.

Cô bé Châu Sa lớn lên ở Campuchia, học trường Lycée Sisowath ở Phnôm Pênh. Tiếng Pháp của cô đến từ đó, một thứ vũ khí mà về sau các nhà báo phương Tây phải e ngại.Từ năm 1945, cô nữ sinh hòa mình vào phong trào học sinh, sinh viên, phụ nữ Sài Gòn – Chợ Lớn luôn có mặt ở tuyến đầu các cuộc đấu tranh công khai, đến mức đồng đội gọi là “chuyên gia biểu tình”. Tháng 4/1951, cô bị bắt, giam ở Khám Lớn rồi Khám Chí Hòa gần ba năm. Những năm ấy chưa phải ngoại giao, nhưng là một trường học ngoại giao nhân dân đúng nghĩa: học cách nói với đám đông, học cách thuyết phục trí thức và học cách kết nối cả với những người không cùng chính kiến.

Năm 1954, tập kết ra Bắc, công tác ở Trung ương Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam và được gặp Bác Hồ một số lần. Lần đầu là tháng 12 năm ấy, được Bác tiếp đón như người thân khi Bác nói rằng đã biết và rất kính trọng cụ Phan. Trong lần gặp cuối, tháng 4/1969, Bác dặn phải hết sức tranh thủ tình cảm nhân dân thế giới, vì họ ủng hộ mình từ tình cảm thật; đấu tranh ngoại giao có lúc nguy hiểm “như ngồi trên lưng cọp” nên luôn phải kiên trì, bình tĩnh.

Dòng tộc cho cô uy tín tinh thần; gia đình cho cô ngôn ngữ và đạo đức lao động; nhà tù cho cô bản lĩnh; Hội Phụ nữ cho cô mạng lưới và sự đồng cảm; Bác Hồ cho côlý tưởng và phương pháp luận. Tất cả hội tụ trong một phong cách ngoại giao rất riêng, mang tên “Madame Bình”.

Gần tám năm “ngoại giao không có nhà nước”

Đầu năm 1961, được cử sang làm đối ngoại cho Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam và đổi bí danh Yến Sa thành Nguyễn Thị Bình. Cái tên mới tự nó đã là một thông điệp: Bình, nghĩa là hòa bình. Từ năm 1962, với tư cách Ủy viên Trung ương Mặt trận và Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Giải phóng, Nguyễn Thị Bình bắt đầu những chuyến đi không ngừng nghỉ tới các diễn đàn hòa bình, phụ nữ, thanh niên thế giới và đoàn kết Á - Phi.

Ở Indonesia, Tổng thống Sukarno tiếp đón bà như một phái đoàn chính phủ, dù Mặt trận chưa phải một nhà nước. Ở Algérie, nơi người dân coi Việt Nam như người anh, người chị đi trước dẫn đường, Tổng thống Boumédienne và Ngoại trưởng Bouteflika coi bà là bạn thân, dành hẳn một biệt thự mà họ gọi là “Biệt thự bà Bình”. Ở Thụy Điển, bà xúc động khi được hai hàng thanh niên cầm cờ Mặt trận hát “Giải phóng miền Nam” bằng tiếng Thụy Điển chào đón.

 Tháng 7/1965, khi quân Mỹ ồ ạt vào miền Nam, một cuộc gặp lặng lẽ diễn ra ở Jakarta: mười phụ nữ Mỹ thuộc tổ chức Women Strike for Peace ngồi đối diện mười phụ nữ Việt Nam, trong đó có bà Bình. Đây có thể coi là cuộc gặp ngoại giao nhân dân đầu tiên giữa Việt Nam và Hoa Kỳ. Mối quan hệ ấy bền hơn cả một đời người: năm 2019, luật sư Nancy Hollander, người trẻ nhất trong đoàn Mỹ năm ấy, đã tìm đến Hà Nội để gặp lại Madame Bình.

Ngày 30/6/1967, Cuba trở thành nước đầu tiên đặt Đại sứ quán bên cạnh Mặt trận. Đến cuối năm đó, Mặt trận đã có cơ quan đại diện ở hơn hai mươi nước. Hiếm có trường hợp nào trong lịch sử ngoại giao mà đối ngoại nhân dân đi trước, dọn đường cho sự công nhận chính thức rõ nét đến thế. Tại Hội nghị bốn bên về Việt Nam khai mạc ngày 25/1/1969, việc Mỹ và chính quyền Sài Gòn phải chấp nhận Mặt trận ngồi ngang hàng một phần nhờ vị thế đã tích lũy từ những năm ấy.

Nữ Bộ trưởng Ngoại giao và chữ ký ở Paris

Tháng 6/1969, Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam ra đời. Nguyễn Thị Bình trở thành Bộ trưởng Ngoại giao đầu tiên và cũng là cuối cùng của chính phủ này, giữ cương vị đó đến năm 1976, đồng thời là Trưởng đoàn đàm phán tại Paris. Theo bà nhớ lại, việc chọn một phụ nữ đứng đầu phái đoàn do ông Xuân Thủy đề xuất với Bác Hồ. Đó là một lựa chọn chiến lược: trên mặt trận dư luận, một gương mặt có sức nặng hơn nhiều bản tuyên bố.

Tại Paris, khi một nhà báo phương Tây hỏi bà có phải đảng viên Cộng sản không, bà đáp: “Tôi thuộc Đảng yêu nước”. Trong khi phái đoàn Sài Gòn sống sung túc, cơ quan của bà được báo chí ví như một “nhà tu”: bà và cô thư ký ở căn gác sát mái với hai chiếc giường sắt, phái đoàn tự trồng rau, nuôi gà…

Sau vẻ điềm tĩnh ấy là một người mẹ. Khi bà đi Paris, con lớn mới 8 tuổi, con nhỏ mới 4 tuổi. Bà đọc đi đọc lại những dòng chữ nguệch ngoạc của cô con gái Mai hỏi “chừng nào mẹ về với chúng con?”, và đã bàng hoàng khi nghe tin Mỹ ném bom Hưng Yên, nơi các con đang sơ tán. Chính thân phận ấy khiến những bà mẹ Mỹ có con đang ở chiến trường nhìn bà như một người chị em, không phải kẻ thù.

Ngày 27/1/1973, bà đặt bút ký Hiệp định Paris về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam. Bà kể lại rằng khi nhớ đến những đồng bào, đồng chí đã ngã xuống, không còn được chứng kiến ngày trọng đại này, mắt bà bỗng nhòe ướt.

“Bà Bình nói thì tôi tin”

Bạn bè quốc tế từng truyền nhau một câu: gặp chuyện gì chưa rõ về Việt Nam thì phải hỏi bà Bình, bởi “bà Bình nói thì tôi tin”. Sự tin cậy ấy không đến từ địa vị, mà từ những nguyên tắc bà giữ suốt đời.

Thứ nhất là nói thật. Trong hồi ký, bà viết rằng mình không bao giờ chỉ nói cái hay, mà thừa nhận cả những khiếm khuyết khó lòng tránh khỏi. Thứ hai là phân biệt nhân dân với chính quyền: nhân dân ở đâu cũng yêu hòa bình và lẽ phải, nên bà luôn có người ở phía bên kia để nói chuyện. Thứ ba là “dĩ bất biến, ứng vạn biến” của Bác Hồ: độc lập, thống nhất, chủ quyền không thể nhượng bộ, còn cách nói thì mềm như nước. Thứ tư là sống đúng với điều mình nói, như căn gác sát mái ở Paris.

Nhà văn Nguyên Ngọc trong Lời giới thiệu cuốn hồi ký của bà: Gia định, Bạn bè và Đất nước, đã viết rằng điều vừa lạ vừa đẹp là một Việt Nam đang chiến đấu khốc liệt lại được đại diện không phải bởi một chiến binh đằng đằng sát khí, mà bởi một phụ nữ nhỏ nhắn, khiêm nhường mà uyên bác. Chỉ bằng việc xuất hiện, bà đã làm hỏng cả một bộ máy tuyên truyền về “Việt cộng hiếu chiến”.

Về hưu, lại trở về với đối ngoại nhân dân

Tháng 5/2002, hai tháng trước khi kết thúc hai nhiệm kỳ Phó Chủ tịch nước, bà đến New York dự phiên họp đặc biệt của Liên Hợp Quốc về trẻ em. Giữa lịch trình dày đặc, bà vẫn dành một buổi gặp những người bạn Mỹ cũ trong phong trào phản chiến, cảm ơn họ, rồi nói về một câu chuyện chưa kết thúc: chất độc da cam. Cũng trong năm ấy, bà sang Baghdad chỉ để nói về khoản nợ dầu mà Việt Nam chưa trả xong từ sau năm 1975. Theo hồi ức của Đại sứ Nguyễn Quang Khai, Tổng thống Iraq lúc đó đã lập tức quyết định xóa toàn bộ khoản nợ đó, sự thủy chung được đáp lại bằng sự thủy chung.

Rời cương vị nhà nước, bà nhận ngay vai trò Chủ tịch Hội đồng bảo trợ Quỹ Bảo trợ trẻ em Việt Nam. Ngày 9/4/2003, theo sáng kiến của bà và một số cán bộ đối ngoại kỳ cựu, Quỹ Hòa bình và Phát triển Việt Nam (VPDF) ra đời để huy động xã hội cùng tham gia đối ngoại nhân dân vì hòa bình và phát triển. Bà làm Chủ tịch Quỹ nhiều năm, cương vị công tác cuối cùng trong đời hoạt động của bà, và nay là Chủ tịch danh dự của Hội đồng Hòa bình và Phát triển Việt Nam, tên mới của Quỹ từ năm 2025.

Dưới sự dẫn dắt của bà, Quỹ đã xuất bản cuốn “Việt Nam và Biển Đông” (2011) bằng tiếng Việt và tiếng Anh, nhằm thông tin và trang bị lập luận cho bạn bè quốc tế. Tháng 5/2014, khi Trung Quốc hạ đặt giàn khoan Hải Dương 981 trong vùng biển Việt Nam, Quỹ ra tuyên bố phản đối, đồng thời kêu gọi cả những người dân Trung Quốc có thiện chí góp phần giảm căng thẳng. Bà tự tay viết thư gửi bạn bè khắp thế giới, nhắc họ về cái giá mà nhân dân Việt Nam đã trả cho hòa bình.

Năm 2004, Hội Nạn nhân chất độc da cam/dioxin Việt Nam (VAVA) thành lập và suy tôn bà làm Chủ tịch danh dự. Cuối năm 2005, bà dẫn đoàn VAVA đi Pháp, Ý, Anh vận động cho nạn nhân. Nòng cốt của mạng lưới ủng hộ ở châu Âu là những hội hữu nghị ra đời từ thời chiến: những người từng xuống đường đòi Mỹ rút quân, ba mươi năm sau lại xuống đường vì nạn nhân của chính cuộc chiến ấy. Bà cũng làm Chủ tịch Quỹ Văn hóa Phan Châu Trinh, nơi giải thưởng Việt Nam học đã vinh danh nhiều học giả nước ngoài hiểu và gắn bó với Việt Nam.

Tháng 5/2027, bà sẽ tròn 100 tuổi. Nhìn lại, sự nghiệp của bà như một đường xoáy trôn ốc: bắt đầu từ đối ngoại nhân dân, đi qua đỉnh cao ngoại giao nhà nước, rồi lại trở về với đối ngoại nhân dân, cùng một lĩnh vực công tác, nhưng ở một tầm cao hơn. Bà từng tự nhận mình không học trường quan hệ quốc tế, mà là một cán bộ vận động quần chúng; theo bà, ngoại giao nhân dân cũng là vận động quần chúng, nhưng là quần chúng của cả thế giới, và trước hết đòi hỏi sự chân thật với bạn bè.

Nhà văn Nguyên Ngọc đã tóm tắt cả cuộc đời ấy trong một câu: bà “đem bạn bè về cho dân tộc”. Nhân Ngày Phụ nữ Việt Nam, các thế hệ cán bộ, thành viên Hội đồng Hòa bình và Phát triển Việt Nam kính chúc bà luôn mạnh khỏe, bình an, và xin được tiếp nối con đường bà đã mở: đưa con người đến với con người, trái tim đến với trái tim.