Nhớ nhà báo Trần Đình Bá và những “trận đánh” nổi tiếng thời bình

Từ “trận chiến đấu” với người mang hàm Bộ trưởng…

 Nhà báo Trần Đình Bá nổi tiếng với “trận đánh”  trực diện ông Tô Duy, Chủ tịch Trọng tài Kinh tế Nhà nước, người có hàm ngang Bộ trưởng. Theo nội dung điều tra được đăng tải, ông Tô Duy bị phản ánh đã lạm dụng chức quyền và ảnh hưởng của mình để chiếm dụng gần 200 m² nhà ở, vượt xa tiêu chuẩn, trong khi hàng triệu cán bộ, công chức, chiến sĩ lực lượng vũ trang và người dân đang thiếu nhà ở gay gắt. Bài báo này được đăng trên Báo QĐND vào năm 1987.

Đáng nói, vào thời điểm đó, một quan chức cấp cao như ông Tô Duy thuộc diện quản lý của Ban Bí thư, Bộ Chính trị. Đụng đến một nhân vật như vậy không chỉ là chuyện nghiệp vụ báo chí, mà còn là sự đối diện với những sức ép rất lớn.

Sau này, nhà báo Trần Đình Bá đã  kể với chúng tôi nghe nhiều câu chuyện thú vị liên quan đến bài báo nổi tiếng đó.

Thông tin đầu tiên mà Báo QĐND có được là  đơn thư tố cáo của bạn đọc. Theo các nguồn thông tin đó, nhà báo Trần Đình Bá  đã viết bài điều tra.

Thế nhưng bài điều tra ban đầu không thể đăng tải vì gặp quá nhiều lực cản. Tòa soạn chỉ có thể đăng một dòng nhắn tin ngắn về một số vụ việc ở cơ quan Trọng tài Kinh tế Nhà nước trên số báo ra ngày 9-4-1987. Nhưng dòng tin nhỏ ấy đã tạo nên một hiệu ứng lớn, khiến dư luận đặc biệt quan tâm. Các cơ quan chức năng vào cuộc kiểm tra; những nội dung tố cáo về việc sử dụng nhà ở, quỹ công vượt tiêu chuẩn được xác nhận. Ông Tô Duy sau đó được yêu cầu rút khỏi danh sách ứng cử đại biểu Quốc hội khóa VIII và bị xóa tên khỏi danh sách ứng cử.

  Ông Tô Duy phản ứng quyết liệt, thậm chí có ý định kiện Báo QĐND. Tổng Biên tập lúc bấy giờ là Thiếu tướng Trần Công Mân giao ông tiếp tục điều tra, hoàn thiện bài viết. Nhưng bản thảo vẫn nằm im trên bàn Tổng Biên tập suốt nhiều tháng.

Đã có lúc Trần Đình Bá nao núng. Ông hiểu rằng báo chí chỉ có một vũ khí là ngòi bút, nhưng vũ khí ấy lại đang bị “niêm cất”. Trong những ngày khó khăn, ông đọc đi đọc lại Nghị quyết Đại hội VI, tìm thêm niềm tin từ tinh thần “Những việc cần làm ngay” của Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh.

Cuối cùng, ông quyết định viết thư trực tiếp gửi Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh, đồng thời tìm cách trình bày sự việc với các nhà lãnh đạo cao cấp. Ngày 2/7/1987, ông nhận được thư hồi âm từ Văn phòng Tổng Bí thư, truyền đạt ý kiến: “Nếu bài viết có nội dung tốt, chính xác, chân thực, có tác dụng xây dựng thì Tổng Biên tập quyết định cho đăng và báo chịu trách nhiệm...”

Trước sự dũng cảm, quyết đoán của Thiếu tướng Trần  Công Mân, ngày 22-7-1987, bài báo mang tên “Sự thật về nhà ở của đồng chí Tô Duy” chính thức xuất hiện trên Báo QĐND. Bài viết gây chấn động dư luận, được nhiều tờ báo trích đăng lại và nhận được sự đồng tình, ủng hộ của đông đảo bạn đọc. Tác phẩm đoạt Giải A Giải báo chí toàn quốc  năm 1987 (hồi đó chưa có Giải Báo chí quốc gia).

Đây không chỉ là thành công của một bài báo điều tra. Đó còn là dấu mốc đặc biệt trong lịch sử làm báo chống tiêu cực, khi một nhà báo dám theo đuổi đến cùng vụ việc liên quan đến một quan chức cấp cao, bất chấp những sức ép và trở ngại không dễ vượt qua.

Tới những chiến công vang dội của nhà báo thời bình

 Sau “trận đánh” vất vả đó, nhà báo Trần Đình Bá tiếp tục tấn công trên mặt trận phòng chống tham nhũng, tiêu cực.   Chiến thắng giòn giã nhất là là vụ Thủy cung Thăng Long. Sau khi bị Trần Đình Bá và một số nhà báo khác phanh phui, hàng loạt quan chức  bị mất chức. Nhưng ít ai biết để có những bài báo “đánh” Thủy cung Thăng Long, Trần Đình Bá phải nghiên cứu điều tra nhiều tháng trời, phải đọc hàng vạn trang tài liệu, và chấp nhận trả giá nếu “thua”.

 Trong thời gian công tác cùng nhà báo Trần Đình Bá, nhiều lúc tôi sửng sốt khi đọc những tác phẩm điều tra của ông phanh phui tiêu cực, cảm phục sực dũng cảm của ông qua các tác phẩm  “Tội to khéo lo vẫn thoát” đề cập những tiêu cực tại Dự án Nhà máy điện Uông Bí và trách nhiệm của lãnh đạo Bộ Công nghiệp. “Ở nơi sờ đâu sai đấy” phản ánh những sai phạm tại Tổng Công ty Than Việt Nam. “SABECO - những chuyện như đùa” đặt ra những câu hỏi về hoạt động của Tổng Công ty cổ phần Bia - Rượu - Nước giải khát Sài Gòn. Rồi những bài viết mang tít rất “câu khách” như:  “Một liên danh hay vòi bạch tuộc”, “Bí mật quốc gia bị bán”, “Chiếm đất hợp pháp”, “Nơi công thổ quốc gia bị bán vô tội vạ”...  Rất nhiều vụ việc tiêu cực về Vinaconex, ngành dầu khí, đất đai tại Vườn thú Hà Nội và Hãng Hàng không Dân dụng Việt Nam... đã được ngòi bút của Trần Đình Bá phanh phui.

  Thượng tá, nhà báo TRẦN ĐÌNH BÁ sinh năm 1947; quê quán: Xã Thanh Chương, tỉnh Nghệ An; trú quán: Số 48, ngõ 135 Đội Cấn, phường Ba Đình, TP Hà Nội; đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam; nguyên phóng viên Phòng Bạn đọc và Cộng tác viên, nguyên phóng viên Phòng biên tập Kinh tế-Xã hội-Nội chính, Báo Quân đội nhân dân; đã nghỉ hưu.

Huân chương Lao động hạng Ba; Huy chương Quân kỳ Quyết thắng; Huy chương Chiến sĩ vẻ vang hạng Nhất, Nhì, Ba; Huy chương Vì sự nghiệp báo chí Việt Nam; Huy hiệu 45 năm tuổi Đảng.

Nhà báo Trần Đình Bá đã từ trần hồi 14 giờ ngày 30-10-2026, tại nhà riêng (số 48, ngõ 135 Đội Cấn, phường Ba Đình, TP Hà Nội), hưởng thọ 80 tuổi. Lễ viếng từ 10 giờ 30 phút đến 11 giờ 30 phút ngày 2-11-2026, tại Nhà tang lễ Bộ Quốc phòng (số 5 Trần Thánh Tông, TP Hà Nội). Lễ truy điệu và đưa tang hồi 11 giờ 30 phút cùng ngày, an táng tại Công viên Vĩnh Hằng, TP Hà Nội.      

Thần tượng của phóng viên trẻ

Một trong những lý do khiến tôi chuyển công tác về Báo   QĐND vào đầu năm 1994 là do đọc các bài viết chống tiêu cực của nhà báo Trần Đình Bá. Đặc biệt là việc phanh phui một vụ tiêu cực liên quan đến một quan chức hàm bộ trưởng. Chuyện như vậy vào những năm 80 - 90 của thế kỷ trước là cực kỳ hiếm, được xem là một “sự kiện chưa từng có” của Báo QĐND.

Thế nhưng, khi về trực tiếp gặp ông thì tôi hơi bị bất ngờ bởi ông vô cùng gần gũi và thân thiện. Lúc đó ông ở Phòng Bạn đọc và Cộng tác viên, còn tôi là phóng viên của Phòng biên tập Kinh tế-xã hội-nội chính, nơi mà trước đó ông đã từng gắn bó trong nhiều năm. Ông còn là bạn học thời đại học với dì ruột của tôi (lúc đó dì công tác tại Báo Công an nhân dân), vì thế tôi luôn coi nhà báo Trần Đình Bá là người nhà và ông luôn sẵn sàng giúp đỡ tôi cũng như lớp phóng viên trẻ của Báo QĐND lúc ấy.

Trực tiếp làm việc cùng ông, chúng tôi càng cảm phục vì sự dấn thân trong nghề. Nhiều bài báo của ông không được đăng thậm chí có những bài phải bị làm kiểm điểm. Có những lúc ông không được làm đúng công việc của phóng viên mà đảm nhận công việc “bóc phong bì thư” của bạn đọc gửi về Tòa soạn. Thế nhưng, ông vẫn không hề nản, vẫn lạc quan, “đi tìm công lý”.

Trong Tòa soạn Báo QĐND cũng có người không thích ông, nhưng đại đa số phóng viên, nhất là phóng viên trẻ luôn coi ông là thần tượng.    Năm 2000, sau khi đã về hưu 1 năm,  nhà báo Trần Đình Bá vẫn được Liên chi hội Nhà báo Báo QĐND bầu đi dự Đại hội lần thứ VII Hội Nhà báo Việt Nam.

Về hưu “non” ở cái tuổi 55, bút lực của Trần Đình Bá vẫn không hề suy giảm, ông trở thành cộng tác viên thân thiết của nhiều tờ báo, trong đó có Báo Cựu Chiến binh Việt Nam.   

Ở tuổi 80, trước khi rời cõi tạm, Trần Đình Bá đã kịp xuất bản cuốn sách “Chiến tranh và những trận chiến giữa thời bình” như một kỷ niệm khép lại cuộc đời cầm bút quả cảm, quang vinh và nhiều giông gió của mình. Cuốn sách được chia làm 3 phần: Phần I: “Những chiến công và những con người bất tử”. Phần II: “Những trận tiến công - Cuộc chiến giữa thời bình”. Phần III: “Những lời tâm huyết của bạn bè, đồng nghiệp”, gồm hơn hai chục bài viết của những nhà văn, nhà báo, nhà nghiên cứu khá nổi tiếng dựng lên chân dung Nhà báo Trần Đình Bá - một người con của quê nghèo xứ Nghệ - không thỏa hiệp với tham nhũng, tiêu cực; tiên phong trong nghề báo cam go, nhưng lại rất giàu tình nghĩa với bạn bè, đồng đội. Có thể chia những bài viết này thành hai cụm khác nhau:

Cuốn sách còn có  10 bài viết về những cuộc trao đổi với nhiều tác giả ở các tờ báo khác nhau của Trần Đình Bá về nghề nghiệp, về tính tiên phong, sự dấn thân của người viết phóng sự điều tra, trách nhiệm của nhà báo với cuộc đời. Đây là những cuộc trao đổi rất thú vị, qua đó người đọc hiểu được những trăn trở khôn nguôi của một nhà báo “bút sắc lòng trong” một thời vang bóng.

Đại tá, nhà báo ĐỖ PHÚ THỌ

Tổng biên tập Báo Cựu Chiến binh Việt Nam,

nguyên Bí thư Đảng ủy, Phó tổng biên tập Báo Quân đội nhân dân