Khai thác hiệu quả không gian đô thị gắn với bảo đảm trật tự, văn minh

Trong nhiều năm qua, câu chuyện quản lý vỉa hè tại Hà Nội luôn là vấn đề được xã hội quan tâm. Tình trạng lấn chiếm vỉa hè để kinh doanh, buôn bán diễn ra phổ biến tại nhiều tuyến phố, gây ảnh hưởng đến mỹ quan đô thị, trật tự an toàn giao thông và quyền đi bộ của người dân. Dù các lực lượng chức năng đã nhiều lần ra quân xử lý, song hiệu quả chưa bền vững do nhu cầu mưu sinh của người dân và thực tế phát triển kinh tế đô thị đặt ra yêu cầu cần có giải pháp quản lý phù hợp, hài hòa hơn.

Trong bối cảnh đó, việc Hà Nội xây dựng cơ chế thí điểm cho phép khai thác có kiểm soát một phần vỉa hè, lòng đường ngoài mục đích giao thông được xem là hướng tiếp cận mới, phù hợp xu thế quản trị đô thị hiện đại. Thay vì cấm đoán tuyệt đối hoặc để tình trạng sử dụng tự phát kéo dài, thành phố hướng tới thiết lập hành lang pháp lý rõ ràng, minh bạch nhằm quản lý hiệu quả hơn hoạt động khai thác không gian công cộng phục vụ phát triển kinh tế đô thị và kinh tế đêm.

Theo dự thảo Nghị quyết, việc sử dụng tạm thời một phần lòng đường, vỉa hè ngoài mục đích giao thông phải tuân thủ nghiêm các nguyên tắc quy định tại Luật Thủ đô năm 2026 và pháp luật về trật tự, an toàn giao thông đường bộ. Trong đó, nguyên tắc xuyên suốt là lòng đường, vỉa hè có chức năng chính phục vụ giao thông; việc khai thác ngoài mục đích giao thông chỉ được thực hiện khi đã bảo đảm đầy đủ chức năng này.

Dự thảo quy định rõ, việc thí điểm chỉ được thực hiện trên phần diện tích còn lại của vỉa hè sau khi đã bố trí lối đi dành cho người đi bộ, hệ thống hạ tầng kỹ thuật đô thị và các mục đích giao thông khác. Đặc biệt, phần diện tích dành cho người đi bộ phải bảo đảm tối thiểu 1,5m nhằm bảo vệ quyền tiếp cận không gian công cộng của người dân.

Đây là yêu cầu có ý nghĩa quan trọng bởi thực tiễn cho thấy, tại nhiều tuyến phố hiện nay, người đi bộ phải xuống lòng đường do vỉa hè bị chiếm dụng cho hoạt động kinh doanh hoặc trông giữ phương tiện. Điều này không chỉ ảnh hưởng tới mỹ quan đô thị mà còn tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn giao thông.

Một điểm đáng chú ý khác trong dự thảo là việc triển khai thí điểm được thực hiện theo lộ trình từng giai đoạn, bắt đầu từ khu vực trung tâm thành phố rồi mới mở rộng ra các địa bàn khác sau khi tổng kết, đánh giá hiệu quả. Theo đề xuất của Sở Xây dựng Hà Nội, giai đoạn 1 sẽ thực hiện tại một số tuyến phố thuộc phường Hoàn Kiếm và phường Cửa Nam; giai đoạn 2 mở rộng tới khu vực Vành đai 1; giai đoạn 3 triển khai tại các tuyến phố trong phạm vi Vành đai 3.

Việc lựa chọn thận trọng theo từng giai đoạn cho thấy quan điểm không nóng vội, không triển khai đại trà mà ưu tiên đánh giá kỹ hiệu quả thực tế trước khi mở rộng. Đây là cách làm cần thiết bởi quản lý, khai thác vỉa hè là vấn đề liên quan trực tiếp đến đời sống dân sinh, giao thông, an ninh trật tự và diện mạo đô thị.

Dự thảo cũng đặt ra các tiêu chí cụ thể đối với tuyến phố được lựa chọn thí điểm. Theo đó, tuyến phố phải không nằm trong khu vực bảo tồn di tích lịch sử - văn hóa; không có điểm ùn tắc giao thông hoặc điểm đen tai nạn giao thông; có chiều rộng vỉa hè từ 3m trở lên và sau khi bố trí lối đi cho người đi bộ vẫn còn đủ diện tích phục vụ khai thác kinh doanh.

Bên cạnh đó, tuyến phố phải có kết cấu vỉa hè bảo đảm ổn định, hoàn chỉnh theo thiết kế được duyệt; có tiềm năng phát triển du lịch, kinh tế đô thị, kinh tế đêm và nhận được sự đồng thuận của ít nhất 50% tổ chức, hộ gia đình, hộ kinh doanh trên tuyến phố.

Những tiêu chí này cho thấy định hướng của thành phố không đơn thuần là tận thu từ vỉa hè mà hướng tới xây dựng các không gian kinh tế đô thị có tổ chức, có quản lý, phù hợp với đặc điểm từng khu vực. Việc lấy ý kiến và yêu cầu tỷ lệ đồng thuận từ người dân cũng góp phần tăng tính công khai, minh bạch, hạn chế phát sinh mâu thuẫn trong quá trình triển khai.

Theo đánh giá của cơ quan soạn thảo, việc thực hiện thí điểm sẽ góp phần tạo điều kiện cho tổ chức, cá nhân, hộ kinh doanh mở rộng hoạt động sản xuất, kinh doanh; thúc đẩy phát triển kinh tế đô thị, kinh tế đêm; tăng nguồn thu ngân sách nhà nước và từng bước hạn chế tình trạng lấn chiếm vỉa hè trái phép. Quan trọng hơn, chủ trương này phản ánh sự chuyển biến trong tư duy quản lý đô thị của Hà Nội: Từ tư duy “cấm để quản” sang “quản để phát triển”. Trong điều kiện tốc độ đô thị hóa nhanh, nhu cầu phát triển các hoạt động dịch vụ, du lịch, kinh tế ban đêm ngày càng lớn, việc khai thác hợp lý không gian công cộng là yêu cầu tất yếu.

Nhiều chuyên gia cho rằng, nếu được quản lý bài bản, vỉa hè hoàn toàn có thể trở thành không gian kinh tế, dịch vụ và văn hóa đặc trưng của đô thị. GS.TS Lưu Đức Hải, Viện trưởng Viện Nghiên cứu đô thị và phát triển hạ tầng nhận định, điều quan trọng nhất là phải công khai rõ ràng khu vực được phép khai thác, thời gian sử dụng, diện tích dành cho người đi bộ cũng như trách nhiệm quản lý của các cơ quan liên quan.

Theo ông, điều người dân lo ngại không phải việc khai thác vỉa hè, mà là nguy cơ quản lý thiếu đồng bộ, nơi làm nghiêm, nơi buông lỏng hoặc phát sinh cơ chế “xin - cho” trong quá trình cấp phép. Do đó, cùng với hoàn thiện cơ chế chính sách, Hà Nội cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo trong quản lý, cấp phép, giám sát và thu phí nhằm bảo đảm công khai, minh bạch, hạn chế tiêu cực.

Thực tiễn tại nhiều quốc gia cho thấy, vỉa hè không chỉ là không gian giao thông mà còn là một phần đời sống kinh tế, văn hóa của đô thị. Những tuyến phố đi bộ, phố ẩm thực, không gian kinh tế đêm nếu được quy hoạch và quản lý tốt sẽ góp phần thúc đẩy du lịch, tạo sinh kế cho người dân và nâng cao sức sống đô thị.

Đối với Hà Nội, việc thí điểm thu phí và khai thác có kiểm soát vỉa hè là bước đi cần thiết nhằm từng bước hình thành mô hình quản lý đô thị hiện đại, văn minh, hiệu quả. Song để chủ trương đi vào cuộc sống, điều quan trọng không chỉ nằm ở cơ chế chính sách mà còn ở năng lực tổ chức thực hiện, sự công khai, minh bạch và tinh thần trách nhiệm của các cấp quản lý.