Bài 3: Cuộc cách mạng trong tư duy quản lý cây xanh

Khi cây xanh không còn chỉ là câu chuyện trồng và cắt tỉa

Tháng 9-2024, bão Yagi quét qua Hà Nội. Chỉ sau một đêm mưa gió, những hàng cây vốn bình yên đứng đó qua bao mùa mưa nắng bỗng xác xơ. Trên các tuyến phố Phan Đinh Phùng, Đào Tấn, Võ Chí Công... cây bật gốc, cành gãy ngổn ngang, những khoảng trời trống hoác bất ngờ hiện ra nơi trước đó còn là vòm xanh quen thuộc.

 Theo thống kê của Sở Xây dựng Hà Nội, đã có 40.000 cây xanh bị gãy đổ và phải mất rất nhiều thời gian, các cơ quan chức năng mới khắc phục được. Thiệt hại nghiêm trọng từ cơn bão Yagi là bài học đắt giá cho các cơ quan quản lý về tầm quan trọng của công tác cắt tỉa cây xanh nhằm chuẩn bị cho mùa mưa bão cũng như việc chăm sóc, nuôi trồng cây xanh ra sao để phù hợp với điều kiện phát triển tại các đô thị lớn như Hà Nội.

Trong một thời gian dài, nói đến quản lý cây xanh đô thị, người ta thường nghĩ đến những công việc khá cụ thể: Trồng mới, tưới nước, chăm sóc, cắt tỉa, xử lý sâu bệnh, thay thế cây chết hoặc giải tỏa cây gãy đổ sau mưa bão. Những công việc ấy vẫn cần thiết. Nhưng trước sức ép của đô thị hóa, biến đổi khí hậu và yêu cầu quản trị một đô thị đặc biệt có quy mô ngày càng lớn như Hà Nội, chỉ chăm sóc từng cây là chưa đủ.

Điểm đáng chú ý trong mục tiêu quản lý, phát triển hệ thống cây xanh, công viên, vườn hoa trên địa bàn thành phố Hà Nội chính là sự thay đổi về cách nhìn nhận vị trí của cây xanh. Cây xanh được đặt trong một hệ thống rộng lớn hơn, gắn với hạ tầng đô thị, môi trường, thích ứng khí hậu và chất lượng sống.

Tinh thần ấy thể hiện khá rõ khi Hà Nội đặt vấn đề hệ thống cây xanh Thủ đô trong tầm nhìn dài hạn cần được quản lý như “một phần quan trọng của hạ tầng đô thị bền vững”. Cùng với đó là yêu cầu xây dựng cơ sở dữ liệu số về cây xanh, theo dõi tuổi cây, tình trạng sinh trưởng, mức độ an toàn và kế hoạch thay thế định kỳ nhằm hạn chế nguy cơ gãy đổ trong mùa mưa bão. Như vậy, sự thay đổi không đơn thuần nằm ở việc áp dụng thêm một phần mềm hay một công nghệ mới.

Thay vì nhìn từng cây như một đối tượng phải duy tu, Hà Nội hướng tới quản trị cả vòng đời của cây; thay vì xử lý cây xanh tách biệt, cây phải được đặt trong quan hệ với đường phố, công trình ngầm, thoát nước, chiếu sáng và không gian công cộng. Và thay vì chỉ hỏi “năm nay trồng thêm bao nhiêu cây?”, quản trị hiện đại phải trả lời được những câu hỏi sâu hơn: Cây đang ở đâu, thuộc loài gì, tình trạng sinh trưởng thế nào, mức độ an toàn ra sao, đã được chăm sóc và cắt tỉa khi nào, xung quanh bộ rễ có những hạ tầng gì và khi nào cần can thiệp.

Có lẽ một trong những phần đáng chú ý nhất của Đề án nằm ở những trang dành riêng để phân tích “Biến đổi khí hậu và những bài học rút ra từ sau bão Yagi”. Bởi tại đây, những hạn chế của cách quản lý truyền thống được nhìn nhận khá trực diện.

Tài liệu chỉ ra việc bố trí cây ở một số tuyến phố và khu vực công cộng chưa nghiên cứu đầy đủ điều kiện địa chất, độ sâu tầng đất, hệ thống hạ tầng ngầm gồm thoát nước, điện, viễn thông và không gian sinh trưởng lâu dài của cây. Hệ quả là có những cây phát triển mất cân đối, bộ rễ bị hạn chế và khả năng chống chịu gió bão kém. Cây được trồng qua nhiều thời kỳ với tiêu chuẩn kỹ thuật không đồng bộ. Một số chủng loại có tán lớn, thân giòn, rễ ăn nông, khả năng chịu gió bão hạn chế. Đặc biệt, Đề án thừa nhận công tác chăm sóc, cắt tỉa chưa gắn với đánh giá mức độ rủi ro trước mùa mưa bão, chủ yếu phục vụ yêu cầu mỹ quan.

Bởi nếu cây xanh được quản lý chủ yếu bằng yêu cầu mỹ quan, người ta dễ quan tâm cây có đẹp hay không, tán có gọn hay không. Nhưng khi chuyển sang quản trị rủi ro, câu hỏi phải là: Cây có an toàn không, bộ rễ thế nào, thân cành có dấu hiệu suy yếu hay không và nguy cơ gãy đổ ở mức nào? Chính Đề án cũng nhìn nhận việc theo dõi, đánh giá và cảnh báo rủi ro chưa được tổ chức đồng bộ; quản lý cây xanh “chủ yếu tập trung vào khâu xử lý, khắc phục hậu quả sau thiên tai”; hồ sơ cây, đánh giá định kỳ mức độ an toàn và cơ chế cảnh báo sớm chưa được triển khai đồng bộ trên phạm vi toàn thành phố.

Mỗi cây xanh sẽ là một đối tượng dữ liệu

Theo lãnh đạo Sở Xây dựng Hà Nội, Thủ đô đã triển khai phần mềm quản lý hạ tầng kỹ thuật trên nền GIS. Hệ thống có khả năng kết nối, chia sẻ với bản đồ và cơ sở dữ liệu chuyên ngành của các sở, ngành; quản lý tập trung, phân tích không gian, thống kê và lập báo cáo đối với cây xanh, công viên, vườn thú, chiếu sáng, thoát nước, cấp nước cứu hỏa... Phần mềm đã có 10 module, gồm 9 module chức năng và một ứng dụng Mobile GIS trên Android/iOS. Quan trọng hơn, hệ thống cho phép số hóa và quản lý chi tiết đến từng cá thể cây xanh, cập nhật dữ liệu ngoài hiện trường và kết nối dữ liệu liên ngành.

Một cuộc cách mạng dữ liệu cũng sẽ không có nhiều ý nghĩa nếu thông tin cây xanh tiếp tục nằm trong một “ốc đảo”. Điểm mới của Đề án là yêu cầu lớp dữ liệu cây xanh phải tích hợp với các lớp dữ liệu khác như giao thông, thoát nước, chiếu sáng, công trình ngầm để phục vụ quy hoạch, thiết kế, cải tạo đô thị và hạn chế xung đột trong quá trình đầu tư xây dựng. Một cây không thể phát triển bền vững nếu phía trên cần tán cây nhưng phía dưới không đủ không gian cho bộ rễ; nếu vỉa hè, đường ống, cáp ngầm và hệ thống thoát nước được thiết kế độc lập với nhu cầu sinh trưởng hàng chục năm của cây.

Mục tiêu đặt ra việc quản lý lịch chăm sóc, cắt tỉa, kiểm tra an toàn theo chu kỳ; theo dõi và cảnh báo sớm đối với những cây suy giảm sinh trưởng, nghiêng đổ, sâu bệnh. Thành phố cũng định hướng thí điểm tích hợp camera và cảm biến môi trường về nhiệt độ, độ ẩm, chất lượng không khí tại công viên, tuyến phố chính để phục vụ giám sát và đánh giá hiệu quả sinh thái. Thậm chí, Đề án đề cập nghiên cứu ứng dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo để nhận diện sớm nguy cơ gãy đổ, sâu bệnh, qua đó chuyển từ bảo trì định kỳ sang bảo trì theo điều kiện thực tế.

Thay vì đến kỳ thì cắt tỉa, dữ liệu phải giúp xác định cây nào thực sự cần can thiệp. Thay vì đợi sự cố mới xử lý, hệ thống phải giúp nhận biết nguy cơ. Thay vì quản lý mọi cây theo một công thức giống nhau, từng cá thể có thể được theo dõi dựa trên tình trạng thực tế. Xây dựng dữ liệu đồng bộ giữa cây xanh và hạ tầng giao thông, quản lý đến từng cá thể theo vị trí, chủng loại và tình trạng kỹ thuật; ứng dụng GIS và công nghệ giám sát thông minh để “chuyển từ quản lý duy tu thụ động sang quản lý rủi ro chủ động”.

Số hóa cũng mở ra một cách tiếp cận khác đối với cây cổ thụ, cây di sản và những cây gắn với ký ức Hà Nội. Đề xuất xây dựng hệ thống biển nhận diện loài cây kết hợp mã QR đối với cây cổ thụ, cây di sản, cây đặc trưng gắn với lịch sử - văn hóa hoặc những tuyến phố có giá trị cảnh quan đặc biệt cũng nhận được sự đánh giá cao của chuyên gia và người dân. Thông qua mã QR, người dân và du khách có thể tiếp cận thông tin về tên loài, nguồn gốc, đặc điểm sinh học, tuổi cây, dữ liệu khoa học, hình ảnh, câu chuyện lịch sử và giá trị ký ức đô thị.

Từ trồng cây sang quy hoạch hạ tầng xanh; từ quản lý từng cây sang quản trị mạng lưới; từ hồ sơ thống kê sang dữ liệu từng cá thể; từ cắt tỉa vì mỹ quan sang đánh giá an toàn và rủi ro; từ cây xanh đứng độc lập sang dữ liệu liên thông với giao thông, thoát nước, chiếu sáng và công trình ngầm; từ khắc phục cây đổ sang cảnh báo nguy cơ trước khi sự cố xảy ra. Cuộc cách mạng trong tư duy quản lý cây xanh vì thế không nằm ở chuyện Hà Nội sẽ có thêm một phần mềm, một bản đồ GIS hay bao nhiêu mã QR. Điều quan trọng hơn là vị trí của một cái cây trong tư duy quản trị thành phố đang thay đổi.

Bão Yagi cho thấy một thành phố không thể chỉ biết cây nằm ở đâu sau khi nó đã đổ. Thành phố phải biết trước cây đó đang trong tình trạng nào, nguy cơ ra sao và cần can thiệp vào thời điểm nào. Một đô thị hiện đại cũng không thể trồng cây vào phần không gian còn lại sau khi đường sá, vỉa hè và công trình ngầm đã được thiết kế. Cây phải được tính đến ngay từ đầu như một thành phần của hạ tầng. Và một Thủ đô hướng tới phát triển xanh không thể chỉ đếm số cây được trồng. Điều cần quản trị là chất lượng, tuổi thọ, độ an toàn và giá trị sinh thái của cả hệ thống xanh trong hàng chục năm tới.

(Còn nữa)