Bài 1: Thiết chế bảo vệ kỷ luật và sức mạnh chiến đấu của Quân đội

            Quân đội mạnh không chỉ bởi vũ khí, trang bị hay nghệ thuật quân sự, mà trước hết bởi kỷ luật nghiêm minh. Kỷ luật là sức mạnh của Quân đội; còn tư pháp quân sự là một trong những thiết chế bảo vệ sức mạnh ấy.

     Trong Nhà nước pháp quyền  xã hội chủ nghĩa (XHCN) Việt Nam, hoạt động điều tra hình sự không chỉ là một hoạt động tố tụng nhằm phát hiện tội phạm, xử lý đúng người, đúng tội, đúng pháp luật mà còn là công cụ quan trọng để bảo vệ chế độ, bảo vệ lợi ích quốc gia, giữ vững trật tự, an toàn xã hội và bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước. Đối với QĐND Việt Nam - lực lượng chính trị, lực lượng chiến đấu trung thành, tin cậy của Đảng, Nhà nước và Nhân dân - hoạt động điều tra hình sự còn mang một ý nghĩa đặc biệt hơn, đó là góp phần giữ vững kỷ luật quân đội, bảo vệ sức mạnh chiến đấu, củng cố sự thống nhất về tổ chức, ý chí và hành động trong toàn quân.

  Thực tiễn cho thấy, việc giao cho Cơ quan  điều tra hình sự (ĐTHS) trong QĐND điều tra các vụ án có liên quan đến quân nhân hoặc thuộc phạm vi quản lý của Quân đội đã phát huy hiệu quả tích cực. Không chỉ góp phần điều tra, xử lý đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, mô hình này còn tạo điều kiện để kết hợp chặt chẽ giữa yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm với công tác quản lý bộ đội, giáo dục, phòng ngừa vi phạm, bảo vệ nội bộ và xây dựng Quân đội vững mạnh toàn diện. Tuy nhiên, khoản 2 Điều 7 và khoản 2 Điều 17 của dự thảo Luật Tổ chức cơ quan ĐTHS (sửa đổi, bổ sung) đang đặt ra một hướng tiếp cận mới về phân định thẩm quyền điều tra. Theo đó, trong nhiều trường hợp có liên quan đến quân nhân, Cơ quan CSĐT của CAND sẽ tiếp tục thụ lý điều tra toàn bộ vụ án, trong khi Cơ quan ĐTHS trong QĐND chỉ tham gia theo hình thức “ủy thác điều tra” đối với một số tình tiết liên quan đến quân nhân.

  Nếu quy định này được thông qua, phạm vi hoạt động của Cơ quan ĐTHS trong Quân đội sẽ bị thu hẹp đáng kể so với quy định hiện hành. Vấn đề đặt ra không chỉ là sự thay đổi về thẩm quyền giữa các cơ quan tiến hành tố tụng (THTT) mà còn là sự thay đổi đối với mô hình tổ chức tư pháp quân sự đã được hình thành và vận hành ổn định trong nhiều năm qua.

  Do đó, việc xem xét sửa đổi các quy định về thẩm quyền điều tra cần được tiếp cận trên cơ sở nhận thức đầy đủ về vị trí, vai trò của tư pháp quân sự, đặc thù của Quân đội nhân dân và yêu cầu bảo vệ kỷ luật, sức mạnh chiến đấu của Quân đội trong tình hình mới.

  Một trong những điểm cần được nhận thức đúng khi nghiên cứu sửa đổi Luật Tổ chức cơ quan ĐTHS là không nên nhìn nhận thẩm quyền điều tra của Cơ quan ĐTHS trong Quân đội thuần túy dưới góc độ phân công chức năng giữa các cơ quan THTT. Nếu chỉ tiếp cận theo quan điểm "cơ quan nào điều tra cũng nhằm mục đích xử lý đúng người, đúng tội" thì rất dễ đi đến kết luận rằng việc giao cho Cơ quan cảnh sát điều tra (CSĐT)  hay cơ quan điều tra  trong Quân đội tiến hành điều tra đều không tạo ra sự khác biệt đáng kể. Nhận thức như vậy chưa phản ánh đầy đủ bản chất của hệ thống tư pháp quân sự.

  Khác với Cơ quan CSĐT, khách thể mà Cơ quan ĐTHS trong Quân đội hướng tới bảo vệ không chỉ là trật tự quản lý nhà nước hay trật tự an toàn xã hội nói chung mà còn là kỷ luật quân đội, sức mạnh chiến đấu, khả năng sẵn sàng chiến đấu, sự đoàn kết thống nhất trong đơn vị và uy tín của QĐND Việt Nam. Đối với Quân đội, mỗi hành vi phạm tội của quân nhân đều không chỉ xâm phạm một quan hệ xã hội được pháp luật hình sự bảo vệ mà còn tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến chất lượng quản lý bộ đội, đến mối quan hệ chỉ huy - phục tùng, đến công tác đảng, công tác chính trị, công tác cán bộ, công tác bảo vệ chính trị nội bộ và khả năng hoàn thành nhiệm vụ quốc phòng của đơn vị.

  Do đó, hoạt động điều tra trong Quân đội luôn gắn liền với nhiệm vụ xây dựng đơn vị vững mạnh toàn diện, xây dựng tổ chức đảng trong sạch, vững mạnh và giữ nghiêm kỷ luật Quân đội. Có thể nói, ĐTHS  trong Quân đội vừa thực hiện chức năng tố tụng hình sự vừa thực hiện chức năng phục vụ công tác quản lý quân đội. Đây là điểm khác biệt căn bản giữa ĐTHS trong Quân đội với ĐTHS trong các lĩnh vực dân sự.

  Thực tiễn cho thấy, sau mỗi vụ án xảy ra trong Quân đội, ngoài việc xử lý trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội, các cơ quan điều tra quân sự (Cơ quan Điều tra hình sự, Cơ quan An ninh điều tra) còn phối hợp với cấp ủy, chỉ huy đơn vị phân tích nguyên nhân, điều kiện phát sinh tội phạm; kiến nghị khắc phục sơ hở trong công tác quản lý; đề xuất các giải pháp giáo dục, phòng ngừa và hoàn thiện cơ chế chỉ huy, quản lý. Những hoạt động này có ý nghĩa rất lớn trong việc phòng ngừa tội phạm và củng cố sức mạnh chiến đấu của Quân đội nhưng rất khó có thể thực hiện đầy đủ nếu cơ quan chủ trì điều tra không phải là cơ quan thuộc hệ thống tư pháp quân sự. Chính vì vậy, sự tồn tại của Cơ quan ĐTHS trong Quân đội không phải nhằm tạo ra một cơ chế điều tra đặc quyền cho quân nhân mà nhằm bảo vệ một khách thể đặc biệt là kỷ luật và sức mạnh chiến đấu của Quân đội.

  Đó cũng là lý do vì sao nhiều quốc gia trên thế giới, mặc dù có mô hình tổ chức nhà nước khác nhau, nhưngvẫn duy trì hệ thống tư pháp quân sự với phạm vi thẩm quyền tương đối độc lập đối với các vụ án liên quan đến quân nhân. Nhìn dưới góc độ đó, việc thu hẹp thẩm quyền điều tra của Cơ quan ĐTHS trong Quân đội không chỉ là sự điều chỉnh kỹ thuật lập pháp mà còn có thể làm suy giảm hiệu quả của một thiết chế đã và đang góp phần quan trọng giữ vững kỷ luật và sức mạnh chiến đấu của QĐND Việt Nam.

  QĐND Việt Nam là tổ chức có tính đặc thù rất cao. Từ cơ cấu tổ chức, chế độ chỉ huy, phương thức quản lý đến hệ thống văn bản nội bộ đều có những đặc điểm khác biệt căn bản so với các cơ quan, tổ chức trong xã hội. Hoạt động của quân nhân chịu sự điều chỉnh đồng thời của pháp luật nhà nước, điều lệnh, điều lệ quân đội, quy chế công tác, quy định về bảo vệ bí mật nhà nước trong lĩnh vực quốc phòng, các quy định về trực sẵn sàng chiến đấu, huấn luyện, diễn tập, quản lý vũ khí, trang bị kỹ thuật và nhiều quy định chuyên ngành khác.

  Trong nhiều vụ án, việc đánh giá đúng bản chất hành vi phạm tội không thể chỉ căn cứ vào quy định của BLHS hoặc BLTTHS mà còn phải đặt trong tổng thể các quy định đặc thù của Quân đội. Ví dụ, để xác định trách nhiệm hình sự trong một vụ án liên quan đến quản lý vũ khí, trang bị, trực ban chiến đấu, bảo đảm kỹ thuật, quản lý kho tàng, doanh trại hoặc nhiệm vụ sẵn sàng chiến đấu, Điều tra viên (ĐTV) không chỉ cần kiến thức pháp luật mà còn phải hiểu sâu về tổ chức biên chế, chức trách, nhiệm vụ của từng vị trí công tác trong đơn vị; nắm chắc quy trình chỉ huy, chế độ trực, chế độ báo động, quy định quản lý vũ khí, khí tài và hệ thống văn bản nghiệp vụ của Bộ Quốc phòng. Đây là những kiến thức rất chuyên sâu mà ĐTV trong Cơ quan CSĐT không thểcó điều kiện được đào tạo hoặc tiếp cận thường xuyên. Trong khi đó, đội ngũ ĐTV, kiểm sát viên (KSV), thẩm phán (TP) quân sự đều được đào tạo, bồi dưỡng đồng thời về pháp luật và kiến thức quân sự; có quá trình công tác trong môi trường Quân đội; hiểu rõ đặc điểm tổ chức, tâm lý quân nhân, phương thức quản lý đơn vị cũng như các yêu cầu về bí mật quân sự và nhiệm vụ quốc phòng. Đó là lợi thế đặc thù mà không thể thay thế bằng cơ chế "ủy thác điều tra" đối với một số tình tiết của vụ án.

  Mặt khác, việc để Cơ quan ĐTHS trực tiếp thụ lý điều tra toàn bộ vụ án còn tạo điều kiện thuận lợi cho công tác phối hợp giữa CQĐT với cấp ủy, chỉ huy đơn vị, cơ quan chính trị, cơ quan Bảo vệ An ninh Quân đội và các cơ quan chức năng khác trong việc thu thập tài liệu, bảo vệ hiện trường, bảo đảm bí mật quân sự, ổn định tình hình tư tưởng trong đơn vị và triển khai các biện pháp phòng ngừa vi phạm. Nếu cơ quan chủ trì điều tra là Cơ quan CSĐT ngoài Quân đội, quá trình phối hợp chắc chắn sẽ phát sinh nhiều thủ tục trung gian, làm kéo dài thời gian điều tra, ảnh hưởng đến việc xử lý kịp thời vụ án và hiệu quả quản lý đơn vị.

  Đặc biệt, trong những vụ án liên quan đến nhiều quân nhân thuộc nhiều đơn vị khác nhau hoặc có yếu tố bí mật quân sự, việc chia cắt hoạt động điều tra giữa hai hệ thống CQĐT không chỉ làm giảm tính thống nhất trong đánh giá chứng cứ mà còn tiềm ẩn nguy cơ bỏ lọt những nguyên nhân sâu xa dẫn đến hành vi phạm tội, làm giảm giá trị phòng ngừa của hoạt động điều tra.

  Chính vì vậy, xét từ yêu cầu xây dựng QĐND cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, việc duy trì thẩm quyền điều tra của Cơ quan ĐTHS trong Quân đội đối với các vụ án liên quan đến quân nhân như quy định hiện hành không chỉ là yêu cầu của hoạt động tố tụng mà còn là yêu cầu khách quan của công tác xây dựng Quân đội, bảo đảm giữ nghiêm kỷ luật và nâng cao chất lượng, sức mạnh tổng hợp của lực lượng vũ trang nhân dân./.

Thượng tướng Bế Xuân Trường, Phó chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, Chủ tịch Hội CCB Việt Nam

  (Còn nữa)