Tuần lễ thử thách với EU

Thời gian gần đây, việc sử dụng hoặc tịch thu tài sản của Nga bị đóng băng tại châu Âu đã trở thành chủ đề nóng gây chia rẽ sâu sắc giữa các quốc gia thành viên EU. Trong toan tính của EU, khối này sẽ thuyết phục Thủ tướng Bỉ Bart De Wever chấp thuận kế hoạch sử dụng khoản tiền mặt 185 tỷ euro tài sản của Nga đang được lưu giữ tại Euroclear, một tổ chức lưu ký có trụ sở tại Brussels, để tài trợ và trang bị vũ khí cho Ukraine.

Tuy nhiên, trái với hy vọng của EU, Thủ tướng Bỉ Bart De Wever cho rằng các bảo đảm mà EU đưa ra trong kế hoạch sử dụng tài sản Nga để hỗ trợ Ukraine hiện vẫn chưa đủ và Bỉ sẽ không chấp nhận phương án khiến nước này phải gánh cả rủi ro lẫn trách nhiệm. Euroclear cảnh báo rằng nếu các tòa án quốc tế phán quyết bất lợi, tổ chức này và cả EU có thể đối mặt với trách nhiệm pháp lý rất lớn. Trong khi đó, Điện Kremlin tuyên bố rằng kế hoạch của EU liên quan đến tài sản Nga bị phong tỏa là hành động “cướp bóc”, đồng thời cảnh báo nguy cơ làm suy giảm niềm tin toàn cầu vào hệ thống tài chính châu Âu.

Không riêng gì Bỉ, Italy cùng Malta, Bulgaria, Hungary và Slovakia cũng bác bỏ ý định của EU dùng tài sản của Nga tài trợ cho Ukraine. Thủ tướng Hungary Viktor Orban tuyên bố nếu việc tịch thu tài sản của Nga bị đưa ra thách thức pháp lý, Nga sẽ giành chiến thắng, kéo theo những hệ lụy kinh tế nghiêm trọng đối với Bỉ. Ông Orban thậm chí còn mang đến Hội nghị thượng đỉnh lần này 1,5 triệu lá phiếu từ kết quả một cuộc trưng cầu dân ý phản đối các kế hoạch viện trợ và tài trợ cho Ukraine của EU, cho thấy sự phản đối mạnh mẽ của người dân Hungary với việc EU áp đặt các chính sách liên quan đến Ukraine lên quốc gia của mình.

Trong bối cảnh bất đồng sâu sắc như vậy, EU đã không dám đề cập đến việc sử dụng tài sản của Nga đang bị phong toả để trợ giúp của Ukraine. Thay vào đó, khối này thoả thuận cung cấp cho Ukraine gói vay không lãi suất trị giá 90 tỷ euro nhằm đáp ứng nhu cầu tài chính và quốc phòng trong giai đoạn 2026 - 2027. Theo cơ chế được công bố, EU sẽ huy động vốn trên thị trường tài chính quốc tế và dùng ngân sách chung của khối làm bảo đảm.

Trước mắt, khoản vay hai năm này giúp Ukraine có thể duy trì hoạt động đến năm 2027 mà không sụp đổ. Tuy nhiên, gói vay 90 tỷ euro phản ánh rõ thực tế rằng đây chỉ là một giải pháp tình thế hơn là một chiến lược dài hạn cho Ukraine. Nó có thể giúp Kiev cầm cự trong ngắn và trung hạn, nhưng không trả lời được câu hỏi về hồi kết xung đột, trách nhiệm tái thiết và vai trò địa chính trị của châu Âu trong một trật tự quốc tế đang phân mảnh. Việc một số nước như Hungary, Slovakia hay Cộng hòa Séc không tham gia bảo lãnh gói vay cho thấy sự thiếu thống nhất trong chính sách đối ngoại của EU.

Kịch bản rủi ro nhất có thể xảy ra là cuộc xung đột ở Ukraine kết thúc mà không có thỏa thuận bồi thường, hoặc Nga từ chối mọi nghĩa vụ tài chính. Khi đó, EU sẽ đứng trước hai lựa chọn đều gây tranh cãi: hoặc sử dụng tài sản Nga bị phong tỏa để thanh toán khoản vay này đồng thời đối mặt với nguy cơ bị kiện, hoặc để các quốc gia thành viên trả nợ từ ngân sách thường xuyên - đồng nghĩa người nộp thuế châu Âu phải gánh chi phí.

Đây không phải là điều dễ dàng với châu Âu trong bối cảnh kinh tế khu vực đang gặp nhiều khó khăn. Hội nghị thượng đỉnh còn chưa kết thúc, hàng nghìn nông dân đã đổ về khu vực các cơ quan của EU tại Bussels, dùng máy kéo chặn đường và đối đầu với cảnh sát chống bạo động bên ngoài trụ sở Nghị viện châu Âu. Ngoài phản đối hiệp định thương mại tự do gây tranh cãi mà EU dự định ký với khối Thị trường chung Nam Mỹ (Mercosur), còn lý do từ việc Uỷ ban châu Âu (EC) cắt giảm trợ cấp nông nghiệp để chuyển nguồn lực sang viện trợ cho Ukraina.

Châu Âu cũng tỏ ra bị động trước những thay đổi của Mỹ trong giải pháp xung đột ở Ukraine. Kế hoạch hòa bình 28 điểm do ông Witkof, phái viên của Tổng thống Mỹ Donald Trump, soạn thảo đã gây ra phản ứng dữ dội của nhiều thành viên EU. Tuy nhiên, đưa ra một phương án thay thế thì châu Âu vẫn tỏ ra chậm chạp. Bản sửa đổi 20 điểm mà châu Âu soạn thảo cùng với Ukraine đã được chuyển cho Washington xem xét nhưng nội dung bị coi là chưa rõ ràng, nhất là những điểm liên quan đến các vùng lãnh thổ Ukraine hiện do Nga kiểm soát.

Trong bối cảnh Mỹ phát đi những tín hiệu có thể điều chỉnh mức độ cam kết với Ukraine, EU buộc phải chuẩn bị cho kịch bản gánh trách nhiệm thay thế. Tuy nhiên, những bất đồng nội bộ đang cản trở tham vọng của EU.