ĐỘC QUYỀN ĐIỆN VÀ QUYỀN LỢI NGƯỜI TIÊU DÙNG: ĐÃ ĐẾN LÚC PHẢI THAY ĐỔI!

Bài học từ thị trường viễn thông

Hãy nhìn lại thị trường điện thoại di động Việt Nam những năm 1990. Khi thị trường còn ít nhà mạng, cước gọi có thời điểm lên tới khoảng 3.500 đồng/phút. Điện thoại di động khi ấy là phương tiện xa xỉ, người bình thường không dễ có điều kiện sử dụng.

Ngày nay, với sự tham gia của Viettel, VinaPhone, MobiFone và các nhà cung cấp khác, thị trường viễn thông đã có nhiều thay đổi. Người tiêu dùng được lựa chọn giữa các gói cước, mức giá và chất lượng dịch vụ khác nhau. Cạnh tranh buộc doanh nghiệp phải đổi mới, nâng cao chất lượng và đưa ra những chính sách có lợi hơn cho khách hàng.

Bài học rất rõ ràng: khi có cạnh tranh thực chất, người tiêu dùng có thêm quyền lựa chọn, còn doanh nghiệp phải nỗ lực để giữ khách hàng.

Điện cũng là dịch vụ thiết yếu, gắn liền với mọi mặt của đời sống và hoạt động sản xuất, kinh doanh. Vì vậy, cần nghiên cứu mở rộng cạnh tranh trong những khâu có thể cạnh tranh, tạo điều kiện cho doanh nghiệp đầu tư điện tái tạo, tham gia phân phối và bán lẻ điện theo quy định pháp luật.

Điện lực có những đặc thù riêng về kỹ thuật, quy hoạch và an ninh năng lượng. Không phải khâu nào cũng có thể tổ chức cạnh tranh như viễn thông. Nhưng điều đó không thể trở thành lý do để trì hoãn cải cách, minh bạch hóa chi phí và bảo đảm sự công bằng trong tiếp cận thị trường.

Giá điện và những câu hỏi cần được trả lời

Một trong những vấn đề khiến người dân quan tâm là cơ chế giá điện sinh hoạt theo bậc thang. Theo biểu giá áp dụng từ ngày 10/5/2025, giá điện sinh hoạt được chia thành sáu bậc, từ 1.984 đồng/kWh ở bậc thấp nhất đến 3.460 đồng/kWh ở bậc cao nhất, chưa bao gồm thuế VAT. Như vậy, đơn giá điện ở bậc cao nhất lớn hơn khoảng 74% so với bậc thấp nhất.

Mục tiêu của giá điện bậc thang là khuyến khích tiết kiệm điện và hỗ trợ những hộ sử dụng ít điện. Đây là mục tiêu có cơ sở. Tuy nhiên, trong một xã hội hiện đại, cần xem xét liệu cơ chế hiện hành đã thực sự phù hợp với điều kiện sinh hoạt và sản xuất hay chưa.

Một gia đình đông người, có người cao tuổi, trẻ nhỏ hoặc phải sử dụng điều hòa trong những ngày nắng nóng sẽ tiêu thụ nhiều điện hơn một gia đình ít người. Các cơ sở sản xuất, kinh doanh cũng cần điện để tạo ra sản phẩm, việc làm và giá trị kinh tế. Không thể mặc nhiên coi sử dụng nhiều điện đồng nghĩa với lãng phí.

Tiết kiệm điện là cần thiết, nhưng sử dụng nhiều điện không phải lúc nào cũng là sử dụng không hiệu quả. Cần nghiên cứu các phương án giá điện hợp lý hơn, bảo đảm công bằng giữa các nhóm người sử dụng, khuyến khích tiết kiệm nhưng không tạo ra gánh nặng bất hợp lý. Mọi phương án điều chỉnh đều phải được đánh giá tác động đầy đủ, công khai và có cơ sở khoa học.

Người dân có quyền được biết giá điện được hình thành như thế nào, chi phí phát điện, truyền tải, phân phối và vận hành được tính ra sao; những khoản chi phí nào được đưa vào giá bán lẻ; hiệu quả quản lý, vận hành và tiết giảm chi phí đã được đánh giá như thế nào. Không thể chỉ yêu cầu người dân chấp nhận mức giá được công bố mà thiếu những thông tin cần thiết để họ hiểu, kiểm tra và giám sát.

Việt Nam có nhiều nguồn điện, trong đó có thủy điện với chi phí phát điện tương đối thấp trong điều kiện thuận lợi. Tuy nhiên, giá điện toàn hệ thống còn phụ thuộc vào cơ cấu nguồn điện, chi phí nhiên liệu, đầu tư, truyền tải, dự phòng và nhiều yếu tố khác. Việc nhập khẩu điện từ Lào cũng cần được xem xét trên cơ sở hiệu quả kinh tế, điều kiện hợp đồng, chi phí truyền tải và yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng.

Vì vậy, vấn đề không phải là chỉ nhìn vào một nguồn điện để kết luận giá điện cao hay thấp, mà là phải công khai, minh bạch toàn bộ cơ cấu chi phí và hiệu quả vận hành của hệ thống.

Độc quyền và nguy cơ người tiêu dùng luôn ở thế yếu

Nhiều năm qua, những vấn đề như gián đoạn cung ứng điện, hóa đơn tăng cao bất thường, cách tính tiền điện, kiểm định công tơ và giải quyết khiếu nại đã nhiều lần gây bức xúc trong dư luận.

Khi điện bị gián đoạn, người dân và doanh nghiệp có thể chịu thiệt hại. Khi hóa đơn tăng bất thường, người sử dụng cần được giải thích bằng dữ liệu cụ thể. Khi có nghi vấn về công tơ, phải có cơ chế kiểm tra, kiểm định khách quan và giải quyết tranh chấp công bằng.

Người dân ký hợp đồng mua điện và có nghĩa vụ thanh toán theo quy định. Ngược lại, đơn vị cung cấp cũng phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ của mình, chịu trách nhiệm khi vi phạm và có cơ chế bồi thường phù hợp nếu gây thiệt hại theo quy định pháp luật. Không thể để người tiêu dùng luôn ở thế yếu, không có lựa chọn thay thế và cũng không có đủ công cụ để tự bảo vệ quyền lợi.

Trong nền kinh tế thị trường, lợi nhuận là động lực bình thường của hoạt động kinh doanh. Nhưng khi quyền lực thị trường tập trung, thiếu cạnh tranh và không được kiểm soát hiệu quả, lợi ích của doanh nghiệp có thể lấn át lợi ích của xã hội.

Những lĩnh vực có nguồn lực lớn, cơ chế quản lý phức tạp và mức độ giám sát hạn chế luôn tiềm ẩn nguy cơ lợi ích nhóm, tham nhũng và lạm dụng quyền lực. Những sai phạm đã được cơ quan có thẩm quyền xác định trong các vụ án thuộc lĩnh vực năng lượng và các lĩnh vực liên quan là lời cảnh báo về tầm quan trọng của công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Không thể quy kết mọi bất cập đều xuất phát từ độc quyền, nhưng cũng không thể xem nhẹ nguy cơ mà độc quyền thiếu kiểm soát gây ra.

Một thị trường lành mạnh không chỉ cần doanh nghiệp hoạt động hiệu quả, mà còn cần cơ chế đủ mạnh để ngăn ngừa lạm quyền, phát hiện sai phạm và bảo vệ người tiêu dùng.

Công khai, minh bạch và giám sát phải là cốt lõi

Công khai, minh bạch không phải là khẩu hiệu hay thủ tục hình thức; đó phải là nguyên tắc xuyên suốt trong quản lý và vận hành thị trường điện. Những thông tin liên quan đến cơ cấu giá, chi phí, chất lượng cung ứng, cách tính hóa đơn, kiểm định công tơ, xử lý khiếu nại và kết quả thanh tra, kiểm tra cần được công bố theo quy định, dễ tiếp cận và đủ rõ để người dân có thể kiểm chứng.

Công khai thông tin là cần thiết, nhưng công khai thôi chưa đủ. Phải có cơ chế giám sát độc lập, có quyền tiếp cận thông tin, có khả năng xác minh và có trách nhiệm theo dõi việc khắc phục sau kiểm tra. Nếu đơn vị cung cấp dịch vụ vừa thực hiện, vừa tự đánh giá, tự kiểm tra và gần như tự kết luận về những vấn đề liên quan đến quyền lợi khách hàng, sẽ khó tạo dựng được niềm tin. Không thể để tình trạng “vừa đá bóng, vừa thổi còi” kéo dài trong một lĩnh vực thiết yếu của đời sống xã hội.

Cần củng cố cơ chế giám sát với sự tham gia của cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan kiểm tra có thẩm quyền, tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và đại diện người tiêu dùng. Các chủ thể này phải có nhiệm vụ, quyền tiếp cận thông tin và phương thức phối hợp rõ ràng; đồng thời bảo đảm tính độc lập, khách quan trong kiểm tra, đánh giá và xử lý khiếu nại.

Đặc biệt, cần nghiên cứu thiết lập cơ chế để đại diện người tiêu dùng tham gia giám sát trực tiếp, thường xuyên và thực chất, từ trung ương đến địa phương. Ở cấp xã, phường, có thể nghiên cứu hình thành các nhóm hoặc tổ giám sát cộng đồng với sự tham gia của đại diện người dân, tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và các thành phần phù hợp. Các nhóm này có thể tiếp nhận phản ánh, theo dõi tình trạng cung ứng điện, ghi nhận trường hợp hóa đơn tăng bất thường, giám sát việc giải quyết khiếu nại và chuyển kiến nghị đến cơ quan có thẩm quyền.

Việc thành lập và trao quyền cho các nhóm giám sát phải được quy định rõ ràng, tránh hình thức hoặc chồng chéo chức năng. Đại diện người tiêu dùng cần được tiếp cận thông tin phù hợp, được hướng dẫn nghiệp vụ và được bảo vệ khi thực hiện quyền giám sát theo pháp luật.

Cần tổ chức kiểm tra, kiểm định và đánh giá định kỳ; luân phiên đơn vị hoặc nhóm thực hiện kiểm tra khi phù hợp để hạn chế sự phụ thuộc lâu dài, xung đột lợi ích và nguy cơ hình thành quan hệ lợi ích không minh bạch. Đối với công tơ điện, phải bảo đảm việc kiểm định được thực hiện bởi đơn vị đủ năng lực, khách quan và có kết quả mà người dân có thể tiếp cận.

Kiểm tra phải đi cùng trách nhiệm; phát hiện sai phạm phải xử lý đến cùng

Một khâu đặc biệt quan trọng là trách nhiệm của người và cơ quan làm công tác kiểm tra, thanh tra, phúc tra, giám sát. Kiểm tra không thể chỉ dừng ở việc lập biên bản, ban hành kết luận hoặc yêu cầu khắc phục trên giấy. Điều quan trọng là sai phạm có được chấm dứt hay không, quyền lợi bị ảnh hưởng có được khôi phục hay không và người chịu trách nhiệm có bị xử lý hay không.

Nếu đã kiểm tra mà vẫn bỏ lọt sai phạm; nếu kết luận thiếu khách quan; nếu biết có vi phạm nhưng không kiến nghị xử lý; hoặc nếu đã yêu cầu khắc phục mà không theo dõi đến cùng, thì phải làm rõ trách nhiệm của tập thể và cá nhân liên quan. Trường hợp có vi phạm, bao che, thiếu trách nhiệm hoặc tiếp tay cho sai phạm thì phải xử lý nghiêm theo quy định pháp luật, tương xứng với tính chất và mức độ vi phạm.

Không thể có chuyện phát hiện sai phạm rồi để mọi việc chìm xuống, cuối cùng “hòa cả làng”, không ai chịu trách nhiệm. Cũng không thể để một đơn vị liên tục tái diễn sai phạm mà những lần kiểm tra trước không được xem xét về hiệu quả và trách nhiệm của người kiểm tra.

Vì vậy, mỗi cuộc kiểm tra cần có mục tiêu, phạm vi, kết luận và thời hạn khắc phục cụ thể; phải có khâu phúc tra hoặc kiểm tra lại để xác nhận việc khắc phục đã thực sự hoàn thành. Kết quả phúc tra cần được ghi nhận rõ ràng. Nếu sai phạm vẫn tồn tại hoặc tái diễn, phải xác định nguyên nhân, trách nhiệm của đơn vị vi phạm và trách nhiệm của những người có nhiệm vụ kiểm tra, giám sát trước đó.

Đối với những vụ việc nghiêm trọng, có dấu hiệu vi phạm pháp luật, cần chuyển cơ quan có thẩm quyền xử lý; đồng thời công khai kết quả trong phạm vi pháp luật cho phép. Cơ chế này vừa bảo vệ người tiêu dùng, vừa tạo động lực để người làm công tác kiểm tra thực hiện đúng chức trách, không né tránh, không nể nang và không bao che.

Giám sát chỉ có ý nghĩa khi kết quả giám sát dẫn đến hành động. Minh bạch chỉ có giá trị khi thông tin được dùng để phát hiện vấn đề, buộc khắc phục và xác định trách nhiệm. Nếu kiểm tra nhiều nhưng sai phạm vẫn kéo dài, không ai chịu trách nhiệm, thì đó là kiểm tra hình thức, không thể tạo ra niềm tin.

Cạnh tranh, minh bạch và công bằng – nền tảng của thị trường điện lành mạnh

Cải cách thị trường điện không có nghĩa là phủ nhận vai trò của Nhà nước hay xóa bỏ mọi hình thức độc quyền tự nhiên. Ngược lại, Nhà nước càng phải làm tốt hơn vai trò xây dựng luật chơi, điều tiết thị trường, kiểm soát quyền lực và bảo vệ lợi ích công cộng.

Cần phân định rõ những khâu có thể cạnh tranh với những khâu phải được điều tiết chặt chẽ; bảo đảm doanh nghiệp đáp ứng đủ điều kiện được tiếp cận thị trường trên cơ sở bình đẳng; ngăn ngừa hành vi phân biệt đối xử và công khai các chi phí liên quan.

Đồng thời, phải xây dựng cơ chế giám sát có sự tham gia của các cơ quan nhà nước, tổ chức bảo vệ người tiêu dùng và chính người dân. Kiểm tra cần khách quan, có trách nhiệm giải trình, có cơ chế luân phiên phù hợp và có chế tài đủ sức răn đe đối với hành vi vi phạm.

Một đất nước vận hành theo cơ chế thị trường không thể chỉ dựa vào sự tự giác của doanh nghiệp. Thị trường cần luật pháp, cần cạnh tranh, cần cơ chế kiểm soát quyền lực và cần những thiết chế bảo vệ người tiêu dùng.

Một xã hội tiến bộ không chỉ được đánh giá bằng tốc độ tăng trưởng, số lượng nhà máy hay những công trình lớn, mà còn bằng việc người dân có được đối xử công bằng hay không; có được bảo vệ khi quyền lợi bị xâm phạm hay không; và có thể tin tưởng vào sự minh bạch, trách nhiệm của các tổ chức cung cấp dịch vụ thiết yếu hay không.

Cạnh tranh phải đi cùng minh bạch. Quyền lực thị trường phải đi cùng trách nhiệm giải trình. Quản lý nhà nước phải đi cùng giám sát độc lập và sự tham gia thực chất của người tiêu dùng. Và kiểm tra phải đi cùng trách nhiệm cá nhân, trách nhiệm tổ chức, cùng việc xử lý nghiêm những sai phạm được phát hiện.

Mở đường cho cạnh tranh, công khai cơ cấu giá điện, củng cố cơ chế giám sát độc lập, trao cho người tiêu dùng vai trò giám sát thực chất và xử lý đến cùng trách nhiệm của người vi phạm – đó là những việc cần làm để bảo vệ quyền lợi người dân và xây dựng niềm tin xã hội.