Tháo ngòi nổ trên biên giới Thái Lan - Campuchia

Theo thỏa thuận đạt được giữa Đại tướng Nattaphon Narkphanit - Bộ trưởng Quốc phòng Thái Lan và Đại tướng Tea Seiha - Bộ trưởng Quốc phòng Campuchia sau 3 ngày đàm phán căng thẳng, lệnh ngừng bắn được áp dụng cho tất cả các loại vũ khí tại mọi khu vực biên giới. Hai bên cam kết duy trì nguyên trạng lực lượng, không điều động, bổ sung binh sĩ, không tuần tra về phía khu vực đóng quân của nhau, đồng thời không tiến hành tấn công hay hành động khiêu khích. Đặc biệt, hai bên nhất trí giao cho Ủy ban biên giới hỗn hợp (JBC) về phân định biên giới nối lại công tác khảo sát và phân giới trong thời gian sớm nhất, nhằm hướng tới hòa bình lâu dài.

Đây là bước đi rất kịp thời, góp phần ngăn chặn nguy cơ leo thang xung đột, bảo vệ an toàn cho dân thường và tạo không gian chính trị cho các giải pháp hòa bình lâu dài xung quanh tranh chấp lãnh thổ giữa Thái Lan và Campuchia. Trước mắt, lệnh ngừng bắn có hiệu lực từ 12 giờ trưa ngày 27-12 đã chấm dứt 20 ngày giao tranh khiến ít nhất 101 người thiệt mạng và hơn nửa triệu người ở cả hai bên biên giới phải sơ tán.

Lâu nay, Thái Lan và Campuchia rơi vào tranh cãi về chủ quyền tại nhiều vị trí chưa được phân định dọc theo biên giới đất liền dài 817km, khu vực được Pháp vẽ bản đồ lần đầu tiên vào năm 1907 khi Campuchia còn là thuộc địa của Pháp, còn Xiêm (tiền thân của Thái Lan ngày nay) là một quốc gia độc lập. Tấm bản đồ này bị Thái Lan cáo buộc là do chính quyền Pháp ở Đông Dương áp đặt lên Vương quốc Xiêm hơn 100 năm trước nên luôn phản đối.

Tranh cãi càng căng thẳng hơn bởi Thái Lan và Campuchia sử dụng các bản đồ có tỷ lệ khác nhau. Trong khi Thái Lan sử dụng một bản đồ được cho là chi tiết hơn, thì Campuchia lại dùng tấm bản đồ cũ của Pháp, vốn ít chi tiết. Điều đó dẫn đến khác biệt khi sai số trên thực tế giữa các bản đồ này có thể lên tới 90m, như cáo buộc của phía Thái Lan. Hệ quả là bất đồng nảy sinh liên quan đến ranh giới đất liền giữa hai nước, đặc biệt là xung quanh một số đền chùa và địa điểm tôn giáo nhạy cảm về văn hóa, như ngôi đền nghìn năm tuổi Preah Vihear.

Với thỏa thuận ngừng bắn được ký kết, những người dân sống dọc biên giới bị di dời do xung đột có thể trở về nhà và tiếp tục công việc của họ, các gia đình có con nhỏ có điều kiện đưa con em trở lại trường học ở các khu vực biên giới. Khuôn khổ của lệnh ngừng bắn vẫn dựa trên 4 nguyên tắc cốt lõi nêu trong Thỏa thuận Kuala Lumpur mà Thái Lan và Campuchia đã ký ngày 26-10 tại Malaysia. Đó là ngừng bắn ngay lập tức tại khu vực tranh chấp Preah Vihear; rút quân đội hai bên về vị trí cũ; bảo vệ chủ quyền và lãnh thổ của mỗi quốc gia; tiếp tục đối thoại để tìm kiếm giải pháp hòa bình, dựa trên cơ chế JBC; tuân thủ pháp luật quốc tế và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp ngoại giao.

Thỏa thuận ngừng bắn sẽ được giám sát bởi một nhóm quan sát viên từ các nước ASEAN, cũng như sự phối hợp trực tiếp giữa hai nước. Quyết định kiềm chế, quay lại đối thoại của hai quốc gia láng giềng Đông Nam Á mang ý nghĩa không chỉ song phương mà còn là phép thử đối với năng lực tự điều chỉnh và giữ gìn hòa bình của khu vực ASEAN. Vai trò giám sát của ASEAN đối với thỏa thuận đã khẳng định nguyên tắc giải quyết bất đồng bằng biện pháp hòa bình, đối thoại và thông qua các cơ chế khu vực, vốn là nền tảng giúp Đông Nam Á duy trì ổn định trong nhiều thập kỷ qua.

Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gay gắt, việc Thái Lan và Campuchia ưu tiên khuôn khổ ASEAN và các cơ chế song phương như JBC là lựa chọn đúng đắn, phù hợp với lợi ích lâu dài của cả hai bên. Qua đó góp phần khẳng định tầm quan trọng của đoàn kết nội khối và vai trò trung tâm của tổ chức ASEAN trong cấu trúc an ninh khu vực, tránh nguy cơ xung đột nội khối bị các thế lực bên ngoài lợi dụng, làm phức tạp thêm cục diện an ninh khu vực.

Dù tháo ngòi nổ trên biên giới Thái Lan - Campuchia nhưng ngừng bắn mới chỉ là bước khởi đầu. Tiến trình giải quyết tranh chấp biên giới giữa hai nước còn nhiều khó khăn, phụ thuộc rất lớn vào quyết tâm chính trị từ hai phía. Thực tế là ngay sau khi thỏa thuận ngừng bắn có hiệu lực, Campuchia đã lên tiếng cáo buộc Thái Lan đã kiểm soát và sáp nhập bất hợp pháp ngôi làng Chouk Chey nằm ở khu vực biên giới giữa tỉnh Banteay Meanchey của Campuchia và tỉnh Sa Kaeo của Thái Lan. Trong khi đó, Thái Lan khẳng định chỉ kiểm soát những khu vực vốn luôn thuộc về mình.