Tái cấu trúc vận hành quyền lực nhà nước

Theo Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Quốc hội quyết định tổ chức bộ máy Nhà nước. Kỳ họp thứ nhất vì vậy không đơn thuần là công việc nhân sự, mà là một hành vi thiết kế quyền lực. Tại đây, nhân sự, tổ chức và cơ chế vận hành được xác lập đồng thời. Cách thiết kế ở điểm khởi đầu sẽ chi phối toàn bộ quá trình vận hành trong suốt nhiệm kỳ.

Trong tuần làm việc đầu tiên của kỳ họp thứ nhất, Quốc hội đã hoàn thành công tác nhân sự với sự thống nhất rất cao. Điều này cho thấy tinh thần trách nhiệm lớn của Quốc hội trước Đảng, Nhà nước và Nhân dân; đồng thời khẳng định sự đồng thuận về chính trị trong việc lựa chọn những cán bộ đủ phẩm chất, năng lực, uy tín để đảm đương các vị trí quan trọng của bộ máy Nhà nước. Cử tri và Nhân dân kỳ vọng, dưới sự lãnh đạo của Đảng, của Nhà nước, các đồng chí lãnh đạo vừa được bầu, phê chuẩn sẽ thực hiện tốt chủ trương, định hướng trong Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng thành hành động cụ thể, phù hợp để đưa đất nước phát triển nhanh và bền vững.

Thực tiễn cho thấy, tinh gọn bộ máy nếu chỉ dừng ở giảm đầu mối hay biên chế sẽ khó tạo ra chuyển biến thực chất. Bộ máy có thể gọn hơn về hình thức, nhưng nếu chức năng còn chồng lấn, quy trình còn nhiều tầng nấc, trách nhiệm còn phân tán thì hiệu quả vận hành không những không tăng, mà còn có thể phát sinh chi phí mới. Vì vậy, vấn đề không nằm ở “giảm bao nhiêu”, mà ở tổ chức lại quyền lực như thế nào để vận hành thông suốt và chịu trách nhiệm đến cùng.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, không có một mô hình tổ chức quyền lực nào là tuyệt đối ưu việt. Ở Hoa Kỳ, Đức hay Nhật Bản, quyền lực được phân tách để kiểm soát lẫn nhau. Trong khi đó, tại Trung Quốc hay Singapore, mức độ tập trung cao hơn nhằm bảo đảm tính thống nhất trong điều hành. Nhưng điểm chung của các hệ thống vận hành hiệu quả lại nằm ở ba yếu tố: thẩm quyền rõ ràng, trách nhiệm giải trình cụ thể và cơ chế phối hợp thông suốt.

Trong bối cảnh hiện nay, việc hội tụ vai trò lãnh đạo cao nhất cần được nhìn nhận như một điều chỉnh về cấu trúc vận hành quyền lực. Điều này không làm thay đổi bản chất quyền lực Nhà nước, nhưng làm thay đổi cách quyền lực vận hành: giảm độ trễ trong quyết sách, tăng tính nhất quán trong chỉ đạo và buộc trách nhiệm phải rõ ràng hơn. Khi quyền lực hội tụ, trách nhiệm cũng không còn chỗ để phân tán.

Tuy nhiên, kinh nghiệm cũng cho thấy, tập trung quyền lực chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm với cơ chế kiểm soát quyền lực phù hợp. Vấn đề không phải là tập trung hay phân tán, mà là quyền lực đó có được vận hành trong khuôn khổ minh bạch, có trách nhiệm giải trình và chịu sự giám sát hiệu quả hay không. Đây là điều kiện không thể thiếu để mọi cải cách đạt được mục tiêu nâng cao hiệu lực quản trị.

Nhìn từ thực tiễn, điểm nghẽn lớn hiện nay không nằm ở thiếu chủ trương, mà ở cấu trúc thực thi. Quy trình còn nhiều tầng nấc, trách nhiệm chưa rõ theo chuỗi, thiếu một đầu mối chịu trách nhiệm xuyên suốt. Không ít trường hợp, người dân và doanh nghiệp phải đi qua nhiều khâu, nhưng không xác định được ai là người chịu trách nhiệm cuối cùng. Điều đó cho thấy, quyền lực chưa được tổ chức theo cách vừa thông suốt, vừa ràng buộc trách nhiệm đến cùng.

Trong bối cảnh đó, kỳ họp thứ nhất của Quốc hội khóa XVI chính là thời điểm có ý nghĩa quyết định. Đây là “cửa sổ thể chế” để thiết kế lại hệ thống ngay từ đầu. Việc kiện toàn bộ máy cần gắn với ba yêu cầu đồng thời: rõ chức năng ngay từ phân công, rõ trách nhiệm ngay từ bổ nhiệm và rút gọn quy trình ngay từ tổ chức. Nếu không thực hiện được từ điểm khởi đầu này, mọi điều chỉnh về sau sẽ khó đạt hiệu quả căn bản.

Ở cấp độ cuối cùng, mọi cải cách bộ máy phải được kiểm chứng bằng hiệu lực quản trị và niềm tin xã hội. Một bộ máy được tái cấu trúc đúng hướng phải làm cho quyết định nhanh hơn, thực thi nhất quán hơn và trách nhiệm rõ ràng hơn. Đó mới là biểu hiện thực chất của tinh gọn.

Kỳ họp thứ nhất vì vậy không chỉ là điểm bắt đầu về tổ chức, mà là điểm khởi đầu về chất lượng vận hành quyền lực Nhà nước trong cả nhiệm kỳ. Thiết kế đúng từ đầu sẽ tạo nền tảng cho một hệ thống vận hành hiệu quả, kỷ cương và minh bạch.

Nhất thể hóa không phải để tập trung quyền lực, mà để tập trung trách nhiệm.

Tinh gọn không được đo bằng số đầu mối giảm đi, mà bằng việc mỗi quyết định đi nhanh hơn và mỗi trách nhiệm dừng lại đúng một chủ thể.

Và ở tầng sâu hơn: Một Nhà nước chỉ thực sự mạnh khi quyền lực được thiết kế đủ rõ để không thể bị trì hoãn và được vận hành theo cách không thể né tránh trách nhiệm.