Kinh tế nhà nước sau 40 năm Đổi mới: Giữ vai trò chủ đạo trong bối cảnh phát triển mới

Theo Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị, kinh tế nhà nước là lực lượng vật chất quan trọng, giữ vai trò nòng cốt trong nền kinh tế quốc dân; hoạt động theo cơ chế thị trường, cạnh tranh bình đẳng với các thành phần kinh tế khác theo quy định của pháp luật. Thực tiễn phát triển từ sau Đổi mới năm 1986 đến nay cho thấy khu vực kinh tế nhà nước đã có nhiều chuyển biến quan trọng, cả về quy mô, cơ cấu và phương thức hoạt động.

Những năm đầu Đổi mới, khu vực kinh tế nhà nước, chủ yếu là các doanh nghiệp nhà nước, từng đóng góp trên 40% GDP. Đây là giai đoạn Nhà nước nắm giữ vai trò chi phối trong hầu hết các lĩnh vực sản xuất, kinh doanh. Tuy nhiên, cùng với quá trình đổi mới tư duy kinh tế, đẩy mạnh cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước từ giữa thập niên 1990 và sự phát triển mạnh mẽ của khu vực kinh tế tư nhân, đầu tư trực tiếp nước ngoài, tỷ trọng đóng góp của khu vực kinh tế nhà nước trong GDP đã giảm dần.

Hiện nay, kinh tế nhà nước (bao gồm đất đai, tài nguyên, dự trữ quốc gia, doanh nghiệp nhà nước và phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp) đóng góp khoảng 20% GDP và khoảng 10% tổng thu ngân sách nhà nước. Mặc dù tỷ trọng tương đối giảm, nhưng quy mô tuyệt đối của khu vực này tiếp tục tăng trưởng. Tổng doanh thu thuần hằng năm của các doanh nghiệp nhà nước hiện đạt trên 4,3 triệu tỷ đồng, gấp khoảng 7 lần so với cách đây hai thập kỷ. Thu ngân sách từ khu vực doanh nghiệp nhà nước cũng tăng gần 5 lần, đạt trên 180.000 tỷ đồng.

Kinh tế nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, chi phối trong nhiều lĩnh vực then chốt, thiết yếu của nền kinh tế như năng lượng, khai khoáng, viễn thông, tài chính - ngân hàng, hạ tầng giao thông, vận tải hàng không. Nhiều tập đoàn, tổng công ty nhà nước giữ vị trí hàng đầu trong khu vực và trong nước như Petrovietnam, EVN, Petrolimex, TKV, Viettel, VNPT, Vietnam Airlines... Đặc biệt, hệ thống ngân hàng thương mại nhà nước tiếp tục giữ vai trò chủ lực trong cung ứng tín dụng cho nền kinh tế, góp phần ổn định thị trường tiền tệ, tài chính.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, khu vực kinh tế nhà nước vẫn còn những hạn chế, yếu kém. Bộ Chính trị đã thẳng thắn chỉ rõ: Cơ chế, chính sách đối với kinh tế nhà nước chậm được đổi mới; việc quản lý, sử dụng nguồn lực, tài sản nhà nước tại doanh nghiệp ở nhiều nơi còn chưa hiệu quả; hiệu quả sản xuất, kinh doanh chưa tương xứng với nguồn lực được giao. Một số tồn tại, yếu kém kéo dài, chậm được xử lý, gây lãng phí, thất thoát vốn và tài sản nhà nước.

Hiệu quả sử dụng vốn của khu vực kinh tế nhà nước còn thấp so với khu vực tư nhân và khu vực có vốn đầu tư nước ngoài. Chỉ số ICOR - phản ánh hiệu quả đầu tư - của khu vực công cao hơn đáng kể, cho thấy cùng một lượng vốn đầu tư nhưng tạo ra mức tăng trưởng thấp hơn. Tính đến cuối năm 2024, vẫn còn một bộ phận doanh nghiệp nhà nước thua lỗ, lỗ lũy kế lớn, ảnh hưởng đến an toàn tài chính quốc gia.

Nguyên nhân của tình trạng này được chỉ ra là do cơ chế quản trị doanh nghiệp nhà nước chưa theo kịp yêu cầu của nền kinh tế thị trường hiện đại; tư duy quản lý còn nặng về bảo toàn vốn, né tránh rủi ro, dẫn đến tâm lý e ngại, thiếu chủ động trong đầu tư, đổi mới sáng tạo. Bên cạnh đó, doanh nghiệp nhà nước phải đồng thời tuân thủ các quy định của Luật Doanh nghiệp và các quy định riêng về quản lý vốn, tài sản nhà nước, đầu tư công, khiến quá trình ra quyết định còn chậm, làm giảm tính linh hoạt và khả năng cạnh tranh.

Trước yêu cầu phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn mới, Đảng và Nhà nước xác định tiếp tục cơ cấu lại, nâng cao hiệu quả kinh tế nhà nước, trọng tâm là doanh nghiệp nhà nước. Nghị quyết số 79-NQ/TW nhấn mạnh việc sắp xếp, đổi mới, nâng cao chất lượng hoạt động của doanh nghiệp nhà nước; đẩy mạnh cổ phần hóa, thoái vốn tại những lĩnh vực Nhà nước không cần nắm giữ; khuyến khích hợp nhất, sáp nhập, hình thành các doanh nghiệp quy mô lớn, có năng lực cạnh tranh khu vực và quốc tế.

Việc tháo gỡ các “điểm nghẽn” về cơ chế tài chính, đặc biệt là mối quan hệ giữa yêu cầu nộp ngân sách và nhu cầu giữ lại lợi nhuận để tái đầu tư, tăng vốn điều lệ, được coi là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao năng lực tài chính và khả năng phát triển dài hạn của doanh nghiệp nhà nước, nhất là trong lĩnh vực ngân hàng, năng lượng, hạ tầng.

Đồng thời, Nhà nước định hướng tập trung nguồn lực cho các lĩnh vực then chốt, có ý nghĩa chiến lược như an ninh năng lượng, an ninh lương thực, quốc phòng - an ninh, phúc lợi xã hội, các dự án hạ tầng quy mô lớn, thời gian thu hồi vốn dài mà khu vực tư nhân khó hoặc không thể tham gia. Việc thoái vốn, thu hẹp số lượng doanh nghiệp nhà nước phải gắn với bảo đảm vai trò chủ đạo của Nhà nước trong các lĩnh vực trọng yếu, tránh thất thoát tài sản công, giữ gìn và phát huy thương hiệu quốc gia.

Bộ Chính trị đặt mục tiêu đến năm 2030, Việt Nam có khoảng 50 doanh nghiệp nhà nước nằm trong nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á và có từ 1 đến 3 doanh nghiệp vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới; ít nhất 3 ngân hàng thương mại nhà nước thuộc nhóm 100 ngân hàng lớn nhất châu Á. Đây là mục tiêu thể hiện quyết tâm xây dựng lực lượng doanh nghiệp nhà nước tinh gọn, hiệu quả, có sức cạnh tranh cao, thực sự giữ vai trò nòng cốt của nền kinh tế.

Sau 40 năm Đổi mới, kinh tế nhà nước tiếp tục khẳng định vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Trong bối cảnh mới, việc đổi mới tư duy, hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả quản trị và sử dụng nguồn lực sẽ là chìa khóa để khu vực kinh tế nhà nước phát huy tốt hơn vai trò dẫn dắt, cùng các thành phần kinh tế khác đưa đất nước phát triển nhanh, bền vững, hiện thực hóa mục tiêu đến giữa thế kỷ XXI trở thành nước phát triển, thu nhập cao.