Bước leo thang bạo lực nguy hiểu

Sáng 28-2, Mỹ và Israel đã phát động một cuộc tấn công quân sự phối hợp nhằm vào các mục tiêu trên khắp lãnh thổ Iran, trong đó có thủ đô Tehran, thành phố Isfahan, Qom, Karaj và Kermanshah. Mang những cái tên đầy tính đe dọa, chiến dịch Cuồng nộ Vĩ đại của Mỹ và Sư tử gầm của Israel đã gây cho Iran nhiều thiệt hại. Đại giáo chủ Ali Khamenei, lãnh tụ tối cao Iran, cùng nhiều quan chức cao cấp của Iran đã thiệt mạng.

Trong hành động đáp trả, Iran đã phản công bằng tên lửa và máy bay không người lái, nhắm vào một loạt các căn cứ quân sự Mỹ tại Trung Đông như Al Udeid ở Qatar, Ali Al Salem ở Kuwait, Al Dhafra ở UAE và hạm đội 5 của Mỹ ở Bahrain. Xung đột nhanh chóng lan rộng ra toàn khu vực, nhiều quốc gia ghi nhận các vụ nổ và đã phải kích hoạt hệ thống phòng không hoặc đóng cửa không phận.

Khác với chiến dịch Búa đêm mà Mỹ tiến hành vào tháng 6-2025 chủ yếu nhằm vào các cơ sở hạt nhân, cuộc tấn công lần này tập trung vào các bệ phóng tên lửa, cơ sở hạ tầng tên lửa đạn đạo, các trung tâm chỉ huy quân sự, và quan trọng nhất là trung tâm chính trị của nhà nước Iran. Tổng thống Mỹ Donald Trump nêu rõ đây không phải là một chiến dịch giới hạn và công khai kêu gọi thay đổi chế độ Iran, đồng thời thúc giục các thành viên IRGC hạ vũ khí để được hưởng quyền miễn trừ hoàn toàn.

Đây là nỗ lực mới nhất của Mỹ nhằm kích động bất ổn trong nước ở Iran. Những bình luận của ông Trump cho thấy niềm tin của Washington rằng người dân Iran có thể nổi dậy lật đổ chính quyền Tehran. Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cũng lặp lại quan điểm của ông Trump khi nói rằng chiến dịch của Mỹ và Israel sẽ tạo điều kiện cho người dân Iran “tự quyết định vận mệnh của mình”. Với mục tiêu mở rộng như vậy, cuộc không kích lần này của Mỹ và Israel sẽ không có giới hạn mà là sự khởi đầu của một chiến dịch quy mô lớn hơn.

Tuy nhiên, hiện thực hóa mục tiêu trên không phải là điều dễ dàng bởi chỉ riêng sức mạnh không quân sẽ không đủ. Nếu muốn làm suy yếu hoặc gây bất ổn xã hội, tiến tới thay đổi chế độ ở Iran, quy mô chiến dịch quân sự sẽ phải nhân lên đáng kể. Iran là nước lớn trong khu vực với dân số hơn 90 triệu người. Cấu trúc an ninh của nước này được hình thành qua nhiều thập kỷ đối đầu với Washington. Nếu không thận trọng, rất dễ sa lầy vào một cuộc chiến kéo dài tốn kém và nhiều thiệt hại.

Các kịch bản tương lai còn chưa rõ ràng nhưng có một điều mà ai cũng thấy là cuộc xung đột giữa Mỹ và Israel với Iran đang khiến thị trường toàn cầu chao đảo. Trước hết là sự biến động của giá dầu mỏ - “phong vũ biểu” nhạy cảm nhất với những căng thẳng ở Trung Đông. Iran là một trong những nhà sản xuất dầu lớn của thế giới, lại kiểm soát Eo biển Hormuz, tuyến vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu, tương đương 13 triệu thùng dầu/ngày. Chính vì thế, căng thẳng ở Trung Đông đang khiến dòng nhiên liệu chiến lược này bị gián đoạn.

Giới phân tích cho rằng dù Trung Đông có một số hạ tầng thay thế nhằm giảm phụ thuộc vào lưu lượng qua Hormuz, tác động từ cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran vẫn tương đương với việc mất hiệu dụng khoảng 8-10 triệu thùng dầu/ngày trong bối cảnh thị trường toàn cầu tiêu thụ khoảng 100 triệu thùng/ngày. Thực tế thì giá dầu đã tăng vọt trong phiên ngày 27-2, khi các nhà giao dịch bắt đầu cảm thấy mùi thuốc súng trong khu vực. Nếu như xung đột kéo dài và ảnh hưởng đến nguồn cung, giá dầu hoàn toàn có thể tiến tới mốc 100 USD/thùng.

Trong bối cảnh lạm phát toàn cầu vừa có dấu hiệu hạ nhiệt, xung đột ở Trung Đông có thể đẩy giá cả leo thang trở lại. Chi phí năng lượng tăng cao sẽ nhanh chóng lan sang giá hàng hóa, thực phẩm và dịch vụ. Các ngân hàng trung ương được dự báo là sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc kiểm soát lạm phát, khiến chi phí sinh hoạt gia tăng và thu nhập khả dụng của các hộ gia đình bị thu hẹp. Đồng USD tăng giá cũng khiến hàng nhập khẩu trở nên đắt đỏ hơn đối với các nền kinh tế mới nổi, đồng thời làm trầm trọng thêm gánh nặng nợ bằng ngoại tệ của các nền kinh tế này.

Điều cần thiết hiện nay là các bên liên quan cần kiềm chế tối đa, chấm dứt ngay các hành động leo thang căng thẳng, bảo vệ dân thường và các cơ sở hạ tầng thiết yếu, giải quyết bất đồng bằng các biện pháp hòa bình, tuân thủ nghiêm túc luật pháp quốc tế, Hiến chương và các nghị quyết liên quan của Liên hợp quốc, tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của các quốc gia, tạo điều kiện thuận lợi cho các đàm phán hòa bình vì an ninh, an toàn, hòa bình, ổn định ở khu vực và trên thế giới.