Bản lĩnh của các nữ tù chính trị Côn Đảo

“Quà Tết” của cai tù Chuồng Cọp

Bà Nguyễn Thị Thanh - một chiến sĩ điệp báo Quảng Đà, bị bắt khi vừa hoàn thành nhiệm vụ ám sát một tên an ninh đầu sỏ nguỵ, mang án 20 năm tù khổ sai biệt xứ, tháng 11-1969 vừa bước sang tuổi 19 thì bà bị đày ra Côn Đảo. Bà kể: “Tết năm ấy lạnh cắt da cắt thịt. Trong phòng giam “chuồng cọp” chỉ 6m², tôi cùng 4 chị em nữa ôm ghì lấy nhau tìm hơi ấm. Lúc ra đây, ai cũng chỉ có độc một bộ quần áo trên người, mấy tháng chưa thay, cộng thêm nền nhà lúc nào cũng nồng nặc mùi uế khí do nước từ thùng phân rỉ ra, tích tụ lại, nhưng điều đó chẳng khiến chúng tôi bận tâm. 30 Tết, vẫn khẩu phần ăn thường lệ, mỗi người một chén cơm, lổn nhổn cát sạn, rưới một chút mắm cá sặc. Chị em động viên nhau: Phải ăn để tiếp tục sống, chiến đấu.

Năm ấy, Bác Hồ vừa mất nên không hẹn mà gặp, chúng tôi xúc động kể cho nhau nghe những mẩu chuyện về cuộc đời hoạt động cách mạng của Người, ngân nga những vần thơ, bài hát ca ngợi Bác kính yêu. Mơ ước đón Bác vào Nam chưa thành hiện thực thì Người đã ra đi, mắt ai cũng rưng rưng. Lại thấy mình phải rắn rỏi, kiên cường hơn để xứng đáng là con cháu Bác Hồ”.

Ở Côn Đảo, phần lớn đồ tiếp tế của người thân tù nhân gửi ra, đều bị bọn cai tù cướp sạch nên trong những ngày Tết, tù nhân chẳng có món gì cải thiện. Thèm ăn đủ thứ nhưng có lẽ, thèm nhất vẫn là rau xanh. Trong tù có khi cả tháng chẳng được cọng rau nào vào bụng. Ai cũng nghĩ, ngày tự do, chắc chắn sẽ luộc ngay một nồi rau đầy ụ, chấm với mắm cái, mắm nêm, ăn cho đã.

Sáng mùng Một, giám thị mang tới mỗi phòng giam một đĩa mồng tơi sống, bảo là quà của giám đốc nhà tù. Dù không mấy tin vào lòng tốt bất ngờ của bọn chó săn, chị em vẫn mừng thầm vì có nguồn vitamin. Mồng tơi sống vừa ngái vừa nhớt, nuốt vào chừng tiếng sau, cả phòng đều nôn mật xanh, mật vàng. Lần lượt các chị Tư (Nam Bộ), chị Lý (Trà Vinh), chị Dẻ (Bến Tre) lên cơn động kinh, sùi bọt mép, chân tay co giật... Riêng bà Thanh trẻ hơn, có phần tỉnh táo hơn, hò hét đến khản cổ (những phòng bên cạnh cũng rung đập cửa liên hồi) nhưng bọn trật tự cố tình làm ngơ. May mà còn một ca nước để dành, bà Thanh khéo léo nhỏ vào miệng mỗi bạn tù từng chút một, mãi đến trưa, các chị mới hồi sức, mặt mũi tím tái, nhợt nhạt như vừa từ cõi chết trở về. Đến giờ những cựu tù Côn Đảo nhìn mồng tơi sống, vẫn rùng mình. Nhớ lại “món quà” của cai tù Chuồng Cọp, càng căm thù Mỹ - nguỵ đến tận xương tuỷ.

Địa ngục không thắng nổi trái tim người

Hầu hết tù chính trị bị đày ra Côn Đảo, sau một thời gian ở Chuồng Cọp sẽ về các khu biệt giam, nơi cuộc sống có phần dễ thở hơn. Mỗi phòng giam thường có từ 50 đến 70 tù nhân, thành lập được chi bộ Đảng, các đoàn thể nên phong trào đấu tranh luôn sôi sục. Bất chấp mọi thử thách nghiệt ngã, các chị vẫn cất lên những vần thơ thấm đẫm tinh thần lạc quan cách mạng:

Tơi bời đánh đập như đấm bóp dần lưng

Cơm lạt hàng tuần như về Tây Phương Phật

Phòng chật nóng bức như được tắm xông hơi

Cơm nước tận nơi như có người phục vụ.

Tết ở biệt giam được chuẩn bị khá công phu. Ngay từ đầu tháng Chạp, chi bộ Đảng triển khai chương trình học tập chính trị, ôn lại truyền thống vẻ vang của Đảng, của dân tộc. Ban đấu tranh xốc lại đội hình, tổ chức hô la, tuyệt thực đòi nới lỏng chế độ hà khắc, cho tù nhân tắm giặt, ra ngoài trời hít thở không khí. Ban hậu cần tích cực lo tích góp lương thảo (hàng ngày, mỗi phòng để dành lại vài chén cơm, quạt cho khô). Bận bịu nhất phải kể đến Ban văn nghệ: Lo soạn thảo kịch bản, phân công người làm đạo cụ, trang phục, luyện tập các tiết mục mừng Đảng, mừng Xuân. Văn nghệ là món ăn tinh thần chủ lực của người tù nên chuẩn bị đón Tết, ai cũng chung sức chung lòng, cống hiến hết mình. Chị Trọng (phòng 13, Trại 4) dù sốt mê man, vẫn quyết vót xong cây kiếm Hai Bà Trưng, đến khi đi bệnh xá thì tay chân đã lạnh ngắt. Chị Thu Vân (phòng 11 Trại 4) đang tập ca thì bất ngờ bị bọn trật tự ập vào, hất cả thau phân lên người, vẫn thản nhiên súc miệng, rũ tóc tập tiếp. Đêm Ba Mươi, phòng nào cũng có bàn thờ Tổ quốc (kê bằng các loại thau, chậu, phủ tấm vải lên), phía trên là cờ đỏ sao vàng (màu đỏ nhuộm từ thuốc đỏ, màu vàng từ nghệ, quả bàng chín), ảnh Bác Hồ được vẽ bằng than, bút chì rất đẹp. Có năm còn thiết kế cả đào, mai khoe sắc (cành làm từ nhánh bàng khô, hoa cắt từ giấy kẹo, bông băng nhuộm thuốc đỏ, nghệ vàng). Mâm bánh cúng tổ tiên có bánh tét (cơm cán nhuyễn, nắm thành hình ống, xắt lát, rắc muối), mứt (làm từ cơm khô rang đường) và chè (cơm khô thả vào nước đun sôi). Thời khắc giao thừa, tất cả đứng trang nghiêm trước bàn thờ Tổ quốc, nghe chị bí thư chi bộ chúc Tết, dặn dò. Rồi các “thi nhân” được trân trọng giới thiệu đứng lên đọc diễn cảm những sáng tác mới nhất - những vần thơ Xuân chan chứa niềm tin chiến thắng:

- Xuân này còn tạm đọa đày

Xuân sau mãi mãi hưởng ngày tự do.

- Mừng Xuân trong cảnh đọa đày

Vững tin thắng lợi đến ngày tự do.

Đội văn nghệ tiếp nối chương trình bằng các tiết mục hát múa: Bài ca hy sọng, Giải phóng miền Nam, Cô gái vót chông, Bão nổi lên rồi, Xuống đường, Tiến về Sài Gòn... Kịch, tuồng thì có “Người con gái Đất Đỏ Võ Thị Sáu”, “Anh Nguyễn Văn Trỗi ra pháp trường”, “Hai Bà Trưng phất cờ khởi nghĩa”, “Tiết Đinh San vấn tội Phàn Lê Huê”... Chả là ngày ấy có một số nữ tù nhân là văn công Quân Giải phóng hát hay, múa dẻo, thuộc nhiều tích tuồng nên các tiết mục văn nghệ rất đặc sắc, xem mãi không chán. Nhiều vở kịch ra đời trong lao tù mãi sau này vẫn được cựu tù chính trị Côn Đảo trình diễn trong những buổi gặp mặt truyền thống.

Buổi văn nghệ ở “Nhà hát lớn Trại 4”

Tháng 1-1973, Hiệp định Paris về chấm dứt chiến tranh, lập lại hoà bình ở Việt Nam được ký kết, với những người tù Côn Đảo, ngày tự do đang đến gần. Tết năm ấy, Trại 4 (khu biệt giam nữ) đấu tranh quyết liệt buộc cai ngục phải đồng loạt mở cửa các phòng giam cùng một giờ để chị em ra ngoài trời vui Tết.

Để chuẩn bị cho sự kiện được tổ chức thật “hoành tráng”, các chị dùng thau, giỏ tre phế thải đắp giấy màu lên, kết thành một đầu lân tuyệt hảo. Diễn viên được hoá trang rất công phu bằng những “mỹ phẩm cao cấp” như phấn hồng (bột gạo khô trộn thuốc đỏ), son (thuốc viên salicylate), bút kẻ lông mày, vẽ râu (than, nhọ nồi), trang sức vòng vàng xuyến ngọc làm từ giấy bạc vỏ bao thuốc lá, giấy kẹo... Trang phục được thiết kế cực kỳ linh hoạt: 2 ống quần đen viền giấy màu thành 2 tay áo rộng của vua quan, hoàng hậu, nếu được tháo chỉ, khâu liền lại thì thành chiếc váy mềm mại, duyên dáng. Nhạc cụ vô cùng phong phú. Ngoài đàn môi (dùng miệng đệm nhạc), có trống, chiêng (gõ xô, chậu, nồi), cây đàn pianô 7 nốt nhạc (7 nữ tù chụm sát đầu nhau, mỗi khi nhạc công gõ vào là tự khắc nhô lên, phát ra các nốt đô - rê - mi - pha - son - la - si) rất ngộ nghĩnh.

7 giờ sáng 30 Tết Quý Sửu 1973, khi cửa phòng giam vừa mở, đội múa lân phòng 13, 14 kéo ra mấy mươi người, có cả Tề Thiên múa gậy, ông Địa bụng bự, miệng ngoác tận mang tai, phe phẩy quạt dẫn đường. Sau màn múa lân điệu nghệ là vũ kịch “Mùa Xuân thắng lợi”, “Cánh chim hòa bình”, rồi 10 cô gái trong đồng phục trắng lả lướt, điệu đàng múa trong tiếng nhạc du dương tạo nên khung cảnh thần tiên. Tiếp đến là hoạt cảnh “Đoàn phụ nữ quốc tế thăm nhà tù Côn Đảo”. Dẫn đầu là Trưởng đoàn Liên Xô trắng trẻo, tươi tắn, miệng nổ như bắp rang: Mát-xcơ-va, Lô-mô-nô-xốp, Sô-lô-khốp... Tiếp đến là đại biểu Pháp xì xồ: Ma-đam, mẹt-xi, áp-pi-rin, pê-ni-xi-lin... Phụ nữ Trung Quốc líu lo như chim hót: Xì tái, bò tái, há cảo á... Phụ nữ Lào rộn ràng: Phông-sa-li, Sa-va-na-khet, Luông-pha-băng... Sau tràng phát biểu của đoàn phụ nữ quốc tế, cô phiên dịch Việt Nam dịu dàng trong tà áo dài, khăn rằn vắt vai, dịch rất thông thái: Chúng tôi đến từ các nước trên thế giới, luôn yêu mến, ngưỡng mộ và khâm phục các bạn Việt Nam - một đất nước anh hùng đã sinh ra những người con anh hùng. Các bạn xứng đáng là vàng trong lửa... Rồi các tiết mục hát múa chọn lọc của các phòng lần lượt chiếm lĩnh sân khấu. Người diễn, người xem đều “cháy” hết mình. Bọn trật tự lúc đầu còn quát tháo lấy lệ, sau im re, có tên há miệng ra xem. Chị em nhân đấy chặn cửa, kéo dài buổi văn nghệ gần 2 tiếng. Đến khi phải vào trong các phòng giam, tiếng ca tiếng hát vẫn còn ngân mãi.