Vụ kiện đòi lại hơn 195 héc-ta đất ở Đồng Nai: Nhiều vấn đề pháp lý cần được làm rõ

Điểm đáng chú ý là trong suốt quá trình giải quyết khiếu nại và Bản án sơ thẩm số 91/2025/HC-ST ngày 18-9-2025 của TAND tỉnh Đồng Nai, cho thấy các cơ quan đều thống nhất về một nội dung quan trọng: Nguồn gốc diện tích khoảng 195,338ha đất tại khu vực An Lợi, Tam An (Long Thành, Đồng Nai) do ông Lý Văn Hơn nhận chuyển nhượng từ năm 1971; gia đình trực tiếp quản lý, sử dụng, trồng cao su, chăn nuôi và thực hiện nghĩa vụ thuế cho đến năm 1977. Đây là nội dung đã được thể hiện trong nhiều tài liệu của cơ quan nhà nước và cũng không phải là điểm cần làm rõ.

Tuy nhiên, điều khiến gia đình tiếp tục khiếu nại không nằm ở nguồn gốc đất mà ở căn cứ pháp lý dẫn đến việc Nhà nước xác lập quyền quản lý đối với toàn bộ diện tích này.

Khoảng trống về căn cứ tiếp quản đất

Theo Quyết định số 2096/QĐ.CT-UBT của Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Nai và Quyết định số 1497/QĐ-BTNMT của Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường), diện tích đất của gia đình ông Hơn đã được Nhà nước quản lý, sử dụng theo Quyết định số 188/CP ngày 25-9-1976 và Quyết định số 180/CP ngày 15-4-1981 của Hội đồng Chính phủ. Trên cơ sở đó, các cơ quan kết luận việc ông Hơn yêu cầu nhận lại đất là không có căn cứ để giải quyết.

Tuy nhiên, theo tài liệu gia đình cung cấp, đến nay vẫn chưa thấy có tài liệu nào xác định cụ thể: Ông Lý Văn Hơn thuộc đối tượng nào của Quyết định số 188/CP; việc tiếp quản được thực hiện theo hình thức pháp lý nào (trưng thu, trưng mua, quốc hữu hóa hay thu hồi đất); quyết định hành chính cá biệt nào áp dụng đối với gia đình ông Hơn; biên bản kiểm kê, bàn giao, tiếp nhận đất hoặc quyết định thu hồi đối với diện tích đất nói trên.

Đây cũng là nội dung gia đình cho rằng chưa được làm rõ trong quá trình giải quyết khiếu nại cũng như tại các phiên tòa.

 Theo hồ sơ, ông Hơn là sĩ quan Quân đội nhân dân Việt Nam, từng công tác tại Quân khu 7 và sau năm 1975 vẫn trực tiếp tổ chức sản xuất, khai thác cao su, chăn nuôi trên diện tích đất ông mua lại, đồng thời thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế đối với Nhà nước. Gia đình cho rằng việc áp dụng Quyết định số 188/CP đối với trường hợp của ông cần được chứng minh bằng tài liệu cụ thể, thay vì chỉ viện dẫn chính sách chung.

Đáng chú ý, một nội dung khác được các quyết định giải quyết khiếu nại và bản án viện dẫn là Đơn xin lại đất năm 1992 của ông Hơn.

Theo hồ sơ, ông Hơn trình bày rằng do điều kiện sản xuất khó khăn nên năm 1977 gia đình đã bàn giao cho Liên hiệp Nông trường cao su để khai thác mủ; đến khi biết diện tích cao su sẽ được thanh lý, ông làm đơn xin lại đất để tiếp tục sản xuất.

Gia đình cho rằng nội dung đơn này chỉ phản ánh việc bàn giao để đơn vị nhà nước khai thác mủ cao su trong bối cảnh thời điểm đó, chứ không thể hiện việc tự nguyện từ bỏ quyền sử dụng đất, hiến đất hoặc xác nhận Nhà nước đã thu hồi hợp pháp diện tích đất của gia đình.

Theo quan điểm của gia đình, nếu sử dụng nội dung đơn xin lại đất để suy luận rằng Nhà nước đã tiếp quản hợp pháp toàn bộ diện tích đất thì cần có thêm các tài liệu khác chứng minh quá trình tiếp quản và căn cứ pháp lý cụ thể.

22,04ha và những mâu thuẫn chưa được làm rõ

Một trong những tài liệu được gia đình đặc biệt lưu ý là các văn bản của Tổng Công ty Cao su Việt Nam và Công ty Cao su Đồng Nai ban hành năm 1995.

Tài liệu này thể hiện Tổng Công ty Cao su Việt Nam đồng ý không tái canh 22,04ha đất do nằm ngoài quy hoạch, đồng thời đề nghị Công ty Cao su Đồng Nai trả lại diện tích này cho địa phương để làm thủ tục giao lại cho ông Lý Văn Hơn. Công ty Cao su Đồng Nai sau đó cũng có văn bản thống nhất chuyển giao diện tích 22,04ha cho Sở Địa chính và UBND huyện Long Thành quản lý để bàn giao lại cho chủ cũ.

Vì vậy, gia đình cho rằng cần làm rõ vì sao chủ trương này không được thực hiện đến cùng; diện tích đất sau đó được quản lý, sử dụng ra sao; và việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho các tổ chức khác sau này có xem xét đầy đủ nguồn gốc diện tích đất đang tranh chấp hay không.

Theo tài liệu do công dân cung cấp, còn có sự khác nhau giữa các tài liệu về việc công bố Quyết định số 2096/QĐ.CT-UBT.

Một số ý kiến cho rằng quyết định đã được công bố và giao cho ông Hơn, trong khi Báo cáo số 391/BC-TTr năm 2019 của Thanh tra huyện Long Thành cũ lại nêu không tìm thấy hồ sơ liên quan việc công bố và trao quyết định này.

Gia đình bà Lý Lệ Mai cho đây là tình tiết cần tiếp tục được xác minh để bảo đảm việc đánh giá chứng cứ được khách quan và toàn diện.

Nếu làm rõ được vấn đề này, theo hồ sơ, có thể thấy điểm mấu chốt của vụ án không còn nằm ở việc xác định nguồn gốc đất mà sẽ là việc làm rõ căn cứ pháp lý để xác lập quyền quản lý của Nhà nước đối với diện tích đất của ông Hơn.

Cụ thể, một số vấn đề cần tiếp tục được xem xét gồm: Có hay không quyết định hành chính cá biệt áp dụng việc tiếp quản đối với diện tích đất của gia đình ông Lý Văn Hơn; ông Hơn có thuộc đối tượng điều chỉnh của Quyết định số 188/CP hay không; việc bàn giao đất năm 1977 có đồng nghĩa với việc từ bỏ quyền sử dụng đất; giá trị pháp lý của các văn bản năm 1995 về việc đề nghị trả lại 22,04ha đất cho chủ cũ; trách nhiệm cung cấp hồ sơ chứng minh căn cứ ban hành quyết định hành chính của các cơ quan có thẩm quyền; và việc thu thập, đánh giá chứng cứ của các cấp giải quyết khiếu nại và Tòa án đã đầy đủ, toàn diện hay chưa.

Đây đều là những nội dung có ý nghĩa quyết định đối với việc đánh giá tính hợp pháp của các quyết định hành chính bị kiện.

Tuy nhiên, cuối tháng 6 vừa qua, Tòa Phúc thẩm TAND tối cao tại TP. Hồ Chí Minh đã xét xử phúc thẩm vụ án và tuyên giữ nguyên Bản án hành chính sơ thẩm số 91/2025/HC-ST của TAND tỉnh Đồng Nai.

Không đồng tình với phán quyết này, gia đình bà Lý Lệ Mai tiếp tục kiến nghị các cơ quan có thẩm quyền nghiên cứu toàn diện hồ sơ, xem xét những vấn đề pháp lý còn chưa được làm rõ và đề nghị xem xét vụ án theo thủ tục giám đốc thẩm nhằm bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của công dân cũng như việc áp dụng pháp luật được khách quan, toàn diện.