Nguồn cơn của xung đột biên giới Thái Lan - Campuchia

Tuyến biên giới “bốc lửa”

Mâu thuẫn xuất hiện từ đầu năm khi ngày 13-2, một nhóm người Campuchia hát quốc ca tại vùng đền Ta Moan đang tranh chấp, gây phản ứng dữ dội từ phía Thái Lan. Quân đội Thái Lan đã gửi công hàm yêu cầu Campuchia không lặp lại hành vi tương tự, dẫn đến gia tăng căng thẳng ngoại giao. Đến ngày 28-5, xảy ra vụ một binh sĩ Campuchia thiệt mạng trong vụ đấu súng ở khu vực làng Chong Bok, giáp tỉnh Ubon Ratchathani của Thái Lan. Đây được xem như mồi lửa châm ngòi cho giao tranh quy mô đầu tiên trong năm 2025, khiến hai bên đồng loạt nâng mức báo động và tăng cường điều động lực lượng đến khu vực biên giới tranh chấp.

Sau đó, dù có cam kết “hạ nhiệt”, các biện pháp trả đũa kinh tế, ngoại giao và an ninh liên tục được hai nước triển khai. Căng thẳng cứ thế tích tụ rồi bùng phát vào ngày 23 và 24-7, khi giao tranh dữ dội nổ ra tại khu vực biên giới gần đền Ta Moan. Trong vòng chưa đến 6 giờ, cả quân đội Thái Lan và Campuchia đều triển khai vũ khí hạng nặng vào tham chiến. Trong khi Campuchia được cho là pháo kích vào các khu dân cư của Thái Lan khiến 12 người thiệt mạng, thì Thái Lan triển khai tiêm kích F-16 tấn công mục tiêu quân sự bên kia biên giới để trả đũa.

Về phạm vi địa lý, đụng độ ban đầu chủ yếu tập trung quanh khu vực đền Ta Moan. Tuy nhiên, theo thời gian, phạm vi căng thẳng đã nhanh chóng vượt khỏi một điểm nóng đơn lẻ. Thay vào đó, toàn tuyến biên giới tiếp giáp giữa tây bắc Campuchia với vùng đông bắc Thái Lan chứng kiến giao tranh lan rộng. Theo Bộ Quốc phòng Thái Lan, giao tranh diễn ra tại ít nhất 6 khu vực dọc biên giới thuộc các tỉnh Ubon Ratchathani, Surin, Sisaket, Oddar Meanchey, Anlong Veng.

Trước diễn biến tình hình leo thang, Thái Lan đã triệu hồi Đại sứ tại Campuchia và yêu cầu Đại sứ Campuchia rời khỏi Thái Lan, nhấn mạnh, sẽ xem xét kỹ hơn mức độ quan hệ song phương. Để trả đũa, Campuchia quyết định hạ cấp quan hệ ngoại giao với Thái Lan xuống mức Bí thư thứ hai và triệu hồi toàn thể nhân viên ngoại giao đang làm việc tại Đại sứ quán Campuchia ở Bangkok về nước. Các nhà ngoại giao Thái Lan cũng được yêu cầu rời khỏi Campuchia.

Các động thái trả đũa cứ thế nối tiếp nhau. Thái Lan siết chặt kiểm soát biên giới, chỉ cho phép người có nhu cầu thiết yếu như học sinh, bệnh nhân được qua lại và đến ngày 24-7 thì tuyên bố đóng cửa toàn bộ biên giới với Campuchia. Campuchia đáp trả bằng cách cấm chiếu phim và chương trình truyền hình, ngưng nhập khẩu nhiên liệu, trái cây, rau củ từ Thái và chặn một số tuyến internet, đường điện thoại quốc tế từ nước láng giềng.

Căng thẳng càng trở nên nghiêm trọng sau khi một đoạn ghi âm cuộc điện đàm giữa Thủ tướng Thái Lan - Paetongtarn Shinawatra với ông Hun Sen - Chủ tịch thượng viện Campuchia, bị rò rỉ. Trong đó, bà Paetongtarn gọi cựu Thủ tướng Hun Sen là “bác” và chỉ trích lãnh đạo quân đội Thái Lan, khiến công chúng phẫn nộ vì cho rằng bà làm tổn hại chủ quyền quốc gia. Giọt nước tràn ly này nhanh chóng khuếch đại thành sự mất lòng tin lẫn nhau giữa hai chính phủ, đồng thời là chất xúc tác mạnh mẽ kích hoạt chủ nghĩa dân tộc ở cả hai phía.

Tại Thái Lan, các đảng đối lập tận dụng làn sóng phẫn nộ để gây sức ép chính trị nhằm mở đường cho phe quân đội trở lại nắm quyền. Còn tại Campuchia, chính quyền Thủ tướng Hun Manet buộc phải có những tuyên bố cứng rắn nhằm xoa dịu dư luận trong nước, đồng thời gia tăng hiện diện quân sự ở khu vực biên giới như một tín hiệu không nhân nhượng. Dù đã lên tiếng xin lỗi và cho rằng phát ngôn trong đoạn ghi âm chỉ là “chiến thuật đàm phán”, nhưng bà Paetongtarn đã bị đình chỉ chức vụ từ ngày 1-7 để điều tra vi phạm đạo đức. Bộ trưởng Quốc phòng Thái Lan - Phumtham Wechayachai đã tạm thời giữ chức Thủ tướng thay bà Paetongtarn.

Tấm bản đồ gây nhiều tranh cãi

Dù căng thẳng giữa Thái Lan và Campuchia bùng phát mạnh trong thời gian gần đây, nhưng nguyên nhân gốc rễ là tranh chấp biên giới lại có lịch sử lâu dài. Xung đột hiện tại chỉ là chương mới nhất trong tranh chấp kéo dài quanh khu vực “Tam giác ngọc lục bảo” - nơi tiếp giáp biên giới giữa Thái Lan, Campuchia và Lào. Đây là nơi có nhiều đền cổ với các yêu sách lãnh thổ chồng lấn như đền Ta Moan, Ta Krabey, Preah Vihear.

Theo tờ New York Times, tranh chấp biên giới Thái Lan - Campuchia khởi nguồn từ một tấm bản đồ có từ năm 1907, khi Campuchia còn là thuộc địa của Pháp. Tấm bản đồ này là cơ sở cho các tuyên bố chủ quyền của Campuchia đối với một số khu vực biên giới. Tuy nhiên, tính mơ hồ của nó dẫn đến những cách diễn giải khác nhau, cũng như vấp phải sự phản đối của Thái Lan. Từ đó tạo ra nhiều điểm nhạy cảm trên biên giới giữa hai nước.

Căng thẳng nhất là tranh chấp chủ quyền với đền Preah Vihear. Ngôi đền này được xây dựng vào thế kỷ IX-XII dưới thời Đế chế Khmer, tổ tiên trực tiếp của người Campuchia ngày nay. Công trình này mang phong cách kiến trúc, ngôn ngữ chạm khắc, tín ngưỡng và kỹ thuật xây dựng đặc trưng thuần Khmer chứ không mang dấu ấn Xiêm (Thái) cổ. Vì vậy, Campuchia coi đền này là di sản văn hóa thiêng liêng, không thể tách rời bản sắc dân tộc. Thái Lan không phản đối quyền sở hữu ngôi đền Preah Vihear về mặt kiến trúc, mà phản đối cách xác định ranh giới lãnh thổ, cho rằng họ có chủ quyền đối với phần đất xung quanh đền.

Năm 1962, Tòa án công lý quốc tế (ICJ) ra phán quyết trao đền Preah Vihear cho Campuchia, nhưng không giải quyết dứt điểm vấn đề phân định vùng đất phụ cận rộng 4,6km2 mà cả Thái Lan và Campuchia đều tuyên bố chủ quyền. Vấn đề càng trở nên phức tạp bởi hai bên có cách diễn giải khác nhau, đồng thời chưa hoàn tất tiến trình phân giới do Ủy ban hỗn hợp Thái Lan - Campuchia đề xuất. Căng thẳng bùng phát vào năm 2008, sau khi Tổ chức giáo dục, khoa học và văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) công nhận đền Preah Vihear là di sản thế giới. Các vụ đấu súng và pháo kích giữa quân đội hai bên liên tục xảy ra.

Năm 2011, ông Hun Sen, khi đó là Thủ tướng Campuchia, đã đưa vấn đề chủ quyền của Campuchia đối với ngôi đền Preah Vihear và khu vực tranh chấp xung quanh lên ICJ. Tòa án đã ra phán quyết tạm thời có lợi cho Campuchia, đồng thời yêu cầu hai bên rút quân khỏi khu vực tranh chấp. Ban đầu Thái Lan từ chối nhưng đến tháng 12-2011, hai nước đã cùng nhất trí rút lực lượng. Năm 2013, ICJ đưa ra phán quyết cuối cùng, khẳng định chủ quyền của Campuchia đối với khu vực lân cận đền Preah Vihear. Xung đột biên giới giữa hai nước lắng xuống cho đến lần đụng độ mới nhất vào tháng 5-2025.

Với sự trung gian hòa giải của Malaysia, nước giữ vai trò Chủ tịch Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) năm 2025 cùng Mỹ và Trung Quốc, Thái Lan - Campuchia đã đạt được thỏa thuận ngừng bắn toàn diện, bắt đầu từ giữa đêm 28-7, sau 5 ngày giao tranh ác liệt. Ngoài tuyên bố ngừng bắn, thỏa thuận này còn bao gồm một chuỗi các bước thực thi cụ thể nhằm đảm bảo hòa bình bền vững. Tiếng súng trên biên giới đã tạm lắng, nhưng đây mới chỉ là bước khởi đầu trên con đường đầy chông gai giải quyết tranh chấp biên giới giữa Thái Lan và Campuchia.