ĐIỀU GÌ CÒN LẠI SAU SỰ TAN RÃ CỦA LIÊN XÔ?

Câu hỏi ấy không thể trả lời bằng sự tôn vinh một chiều, càng không thể bằng cách lấy sự sụp đổ của Liên Xô để phủ định sạch trơn Cách mạng Tháng Mười. Muốn nhận diện đúng những gì còn lại, cần tách bạch ba vấn đề: cuộc cách mạng năm 1917, hơn bảy thập niên xây dựng nhà nước Xô viết và sự tan rã năm 1991. Không thể dùng kết cục của giai đoạn sau để xóa bỏ ý nghĩa của giai đoạn trước.

Cách mạng Tháng Mười không xuất hiện từ khoảng trống. Nước Nga đầu thế kỷ XX là một xã hội chất chồng mâu thuẫn: nền quân chủ chuyên chế khủng hoảng, công nhân lao động khắc nghiệt, nông dân thiếu ruộng đất, chiến tranh thế giới làm kiệt quệ nền kinh tế. Theo cuộc điều tra dân số năm 1897, chỉ khoảng một phần năm dân số đế quốc Nga biết chữ. Công nhân, nông dân và những người lính xuất thân nông dân mới là chủ thể của biến động năm 1917.

Nhưng bất bình xã hội tự nó chưa thành cách mạng. Trong tác phẩm “Làm gì?” (1902), V.I. Lênin đặt vấn đề xây dựng một chính đảng có lý luận, tổ chức và kỷ luật, đủ sức chuyển những phản kháng riêng lẻ thành hành động chính trị có định hướng. Giá trị của tư tưởng ấy không nằm ở một công thức tổ chức dùng cho mọi nơi, mà ở nhận thức: quần chúng tạo nên sức mạnh; chính đảng tiên phong chuyển hóa sức mạnh ấy thành thắng lợi.

Thắng lợi tháng Mười là sự gặp gỡ của ba yếu tố: khủng hoảng của chế độ cũ, phong trào quần chúng và năng lực nắm bắt thời cơ của Đảng Bolshevik. Thiếu tình thế, không có cách mạng; thiếu quần chúng, không có lực lượng; thiếu tổ chức, sức mạnh sẽ tản mát. Song lịch sử cũng đặt ra một giới hạn nghiêm khắc: năng lực lãnh đạo không phải đặc quyền được bảo đảm vĩnh viễn bởi một thắng lợi trong quá khứ. Giành chính quyền là một việc; giữ được lòng dân trong thời bình bằng năng lực quản trị và tự đổi mới là việc khó hơn nhiều.

Lần đầu tiên, tư tưởng về quyền lực của người lao động được thử nghiệm ở quy mô một quốc gia, và tác động của nó vượt xa biên giới nước Nga. Các dân tộc thuộc địa tìm thấy cách tiếp cận mới về quyền tự quyết, gắn giải phóng dân tộc với giải phóng xã hội. Cách mạng Tháng Mười không phải nguyên nhân duy nhất làm tan rã hệ thống thuộc địa, nhưng đã làm thay đổi tương quan tư tưởng và chính trị quốc tế theo hướng có lợi cho các lực lượng chống áp bức.

Với Việt Nam, dấu mốc ấy mang ý nghĩa đặc biệt. Tháng 7-1920, khi đọc Sơ thảo lần thứ nhất những luận cương về vấn đề dân tộc và thuộc địa của Lênin, Nguyễn Ái Quốc tìm thấy con đường giải phóng dân tộc gắn với cách mạng vô sản. Năm 1967, nhân kỷ niệm 50 năm Cách mạng Tháng Mười, Người viết trên báo Pravda: “Giống như mặt trời chói lọi, Cách mạng Tháng Mười chiếu sáng khắp năm châu, thức tỉnh hàng triệu hàng triệu người bị áp bức, bóc lột trên trái đất.”

Nhưng lựa chọn ấy không phải sự sao chép nước Nga. Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời năm 1930 giương cao ngọn cờ độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội; thắng lợi của cách mạng Việt Nam là kết quả của sự vận dụng sáng tạo và sức mạnh dân tộc trong điều kiện thuộc địa rất khác nước Nga.

Một ảnh hưởng khác ít được nhìn nhận đầy đủ là sức ép cạnh tranh mà Cách mạng Tháng Mười tạo ra đối với chính thế giới tư bản. Năm 1919, Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) ra đời theo Hòa ước Versailles; nhiều nhà sử học chỉ ra rằng nỗi lo cách mạng lan từ nước Nga là một động lực khiến các cường quốc chấp nhận tiêu chuẩn lao động quốc tế. Còn chính Liên Xô, đến năm 1959, đã đạt tỷ lệ biết chữ gần 99% ở độ tuổi 9–49. Không thể quy toàn bộ nhà nước phúc lợi hiện đại cho năm 1917, nhưng quyền lợi người lao động, giáo dục phổ cập và an sinh xã hội đã trở thành thước đo mà không chế độ nào có thể phớt lờ.

Chỉ nhìn vào thành tựu, ta không hiểu vì sao Liên Xô tan rã. Chỉ nhìn vào sự tan rã, ta không giải thích được vì sao một quốc gia xuất phát từ nền kinh tế lạc hậu, chịu tổn thất khoảng 27 triệu người trong Chiến tranh thế giới thứ hai, vẫn trở thành cường quốc công nghiệp, khoa học và quân sự. Thành tựu ấy không bị xóa bỏ, nhưng cũng không thể che khuất những khiếm khuyết tích tụ trong mô hình.

Cơ chế tập trung cao độ từng huy động hiệu quả nguồn lực cho chiến tranh và công nghiệp hóa. Khi kinh tế phức tạp hơn, công nghệ thay đổi nhanh hơn, chính cơ chế ấy bộc lộ giới hạn: phân bổ nguồn lực cứng nhắc, động lực sáng tạo suy yếu, bộ máy quan liêu cồng kềnh, trách nhiệm giải trình không tương xứng với quyền lực. Sự suy thoái về tư tưởng, đạo đức trong một bộ phận cán bộ lãnh đạo khiến hệ thống “tự diễn biến” từ bên trong trước khi sụp đổ ở bên ngoài. Khi cải tổ diễn ra thiếu nguyên tắc và bước đi vững chắc, mâu thuẫn bị nén lâu năm bùng phát trong lúc thiết chế mới chưa kịp hình thành.

Sự tan rã còn gắn với chủ nghĩa dân tộc ở các nước cộng hòa, cạnh tranh quyền lực và tác động từ bên ngoài. Không thể quy tất cả cho một nguyên nhân, nhưng nhân tố nội tại giữ vai trò quyết định. Câu hỏi căn bản không phải là ai có lỗi, mà là: vì sao một hệ thống từng tổ chức xã hội ở quy mô khổng lồ lại không đủ năng lực tự điều chỉnh, không giữ được đồng thuận của chính nhân dân mình?

Còn lại, trước hết, một sự thật lịch sử: Cách mạng Tháng Mười đã đưa chủ nghĩa xã hội từ một học thuyết thành một mô hình nhà nước có ảnh hưởng toàn cầu, làm thay đổi cục diện thế kỷ XX.

Còn lại bài học về sức mạnh của nhân dân khi được tổ chức và dẫn dắt. Người lao động không chờ lịch sử thay đổi; họ làm nên lịch sử. Một chính đảng muốn giữ vai trò lãnh đạo phải gắn bó máu thịt với nhân dân bằng chính sách đúng và kết quả có thể kiểm chứng.

Còn lại cuộc đối thoại về công bằng xã hội: không mô hình nào tự nhận là tiến bộ chỉ bằng mục tiêu tuyên bố; giá trị phải hiện diện trong đời sống từng con người.

Và còn lại bài học về tự đổi mới. Việt Nam đã rút ra bài học ấy sớm hơn và bằng con đường riêng: tháng 12/1986, Đại hội VI của Đảng khởi xướng công cuộc Đổi mới với tinh thần “nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật”, trước khi Liên Xô tan rã năm năm. Năng lực tự nhận diện sai lầm ấy đã giúp Việt Nam đứng vững khi nhiều nước xã hội chủ nghĩa sụp đổ.

 Lịch sử không trao cho bất kỳ chính đảng hay mô hình nào một tấm giấy bảo đảm vĩnh viễn. Mỗi thế hệ phải tự giành lấy nó, bằng một đất nước phát triển hơn và một đời sống nhân dân tốt đẹp hơn./.