Cuộc chuyển đổi sống còn với Iran

Từ “kiên nhẫn chiến lược” sang chủ động tấn công

Theo ông Ahmad Reza Pourdastan, lãnh đạo Trung tâm nghiên cứu và hoạch định chiến lược lục quân Iran, học thuyết mới xác định rằng khi lợi ích quốc gia đòi hỏi, Iran có thể tiến hành các chiến dịch tấn công phủ đầu tại những khu vực mà đối thủ không lường trước nhằm tạo ra yếu tố bất ngờ.

Chuẩn tướng Yadollah Javani, Chỉ huy cấp cao của Lực lượng vệ binh cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) thì cảnh báo: “Đối thủ cần biết rằng họ không thể khiến chúng ta mất cảnh giác. Ngược lại, chính họ phải dự đoán những bất ngờ chiến lược. Mọi điều cần thiết để bảo vệ đất nước, bảo đảm an ninh và vô hiệu hóa các mối đe dọa sẽ được thực hiện vào thời điểm thích hợp”.

Đây là sự thay đổi căn bản trong học thuyết quân sự của Iran. Dưới thời cố Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei, Tehran tuân thủ học thuyết “kiên nhẫn chiến lược”, tập trung vào việc kiềm chế có chủ đích và răn đe, thay vì đối đầu trực diện. Vì luôn ở thế phòng thủ, trong cuộc chiến 12 ngày (vào tháng 6-2025) và cuộc chiến 40 ngày (bắt đầu từ ngày 28-2-2026), Iran rơi vào thế bất ngờ và phải hứng chịu những thiệt hại nặng nề. Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei cùng nhiều quan chức cao cấp đã thiệt mạng, tổn thất về phương tiện và lực lượng rất lớn.

Thực tế chiến trường đã dạy cho Tehran nhiều bài học. Để trả đũa các chiến dịch tấn công quy mô lớn của Mỹ và Israel nhằm vào Iran, Tehran đã chủ động tiến hành những cuộc tập kích nhằm vào loạt căn cứ đồn trú của Mỹ và hàng loạt cơ sở hạ tầng tại vùng Vịnh có gắn với lợi ích kinh tế của Mỹ khiến Washington choáng váng.

Theo con số thống kê của báo chí phương Tây, Iran đã gây thiệt hại cho ít nhất 20 địa điểm quân sự và quốc phòng của Mỹ trên khắp 8 quốc gia ở Trung Đông. Trong khi đó, quân đội Iran tuyên bố nhắm mục tiêu vào 27 địa điểm, gây thiệt hại trên diện rộng đối với khoảng 16 đến 20 cơ sở trọng yếu. Đặc biệt, cuộc tấn công vào căn cứ không quân Al Udeid ở Qatar, cơ sở quân sự lớn nhất của Mỹ trong khu vực, đã phá hủy hệ thống radar cảnh báo sớm trị giá 1,1 tỷ USD.

Con bài “Eo biển Hormuz” cũng tỏ ra hiệu quả bất ngờ. Việc Iran chủ động phong tỏa Hormuz đã tác động tới dòng chảy năng lượng và hoạt động vận tải quốc tế, gây sức ép lớn với kinh tế Mỹ. Từ biện pháp trả đũa, quyền kiểm soát và khả năng gây gián đoạn tại tuyến hàng hải huyết mạch này đã trở thành đòn bẩy chiến lược của Tehran trong cuộc đối đầu với Mỹ. Hệ quả là dù vẫn chiếm ưu thế tuyệt đối về sức mạnh quân sự nhưng Washington ngày càng tỏ ra lúng túng trong cuộc đối đầu với Tehran bởi cái giá phải trả quá lớn nếu kéo dài xung đột.

Bằng việc chuyển sang thế chủ động, Iran muốn thay đổi logic răn đe, rằng mọi hành động phòng thủ của Iran về bản chất sẽ mang tính tấn công nhằm chủ động vô hiệu hóa các mối đe dọa, thay vì chờ Mỹ hoặc Israel hành động rồi mới đáp trả. Chiến thuật mới còn mở rộng không gian gây sức ép, không chỉ bằng hành động quân sự mà còn gây tác động chính trị, kinh tế, rồi thông qua các đồng minh ủy nhiệm của Iran trong khu vực. Mục tiêu của Tehran không phải là đánh bại Mỹ về mặt quân sự, mà là làm cho chi phí chiến tranh lớn đến mức đối phương phải nản chí mà từ bỏ tham vọng.

Một nội dung khác của học thuyết tấn công của Iran là quy mô phản ứng của nước này có thể lớn hơn hành động tấn công ban đầu của đối phương. Cụ thể là sau bất kỳ cuộc tấn công nào nhắm vào Iran, hai hành động lập tức sẽ được thực hiện: Thứ nhất là eo biển Hormuz sẽ bị đóng cửa hoàn toàn đối với tất cả các hoạt động giao thông hàng hải. Thứ hai là Iran sẽ tấn công các mục tiêu của đối phương với tỷ lệ ít nhất là 2:1, nghĩa là cứ mỗi mục tiêu của Iran bị đánh trúng, ít nhất hai mục tiêu của đối phương sẽ bị tấn công để đáp trả.

Kiến trúc quyền lực chống “đột tử”

Để hiện thực hóa học thuyết quân sự mới, Iran có những điều chỉnh. Trước hết, Iran điều chỉnh cơ cấu chỉ huy nhằm rút ngắn thời gian ra quyết định và đẩy nhanh khả năng phản ứng khi xung đột xảy ra. Rút kinh nghiệm từ bài học xương máu khi hàng loạt lãnh đạo cấp cao thiệt mạng ngay trong giai đoạn đầu của cuộc xung đột với Mỹ và Israel, Iran đã tạo ra một học thuyết chiến tranh tối ưu, giúp họ có thể sống sót trước bất cứ đòn tấn công hủy diệt nào từ Mỹ, Israel và sau đó biến thời gian thành vũ khí.

Ở trung tâm của tư duy đó là khái niệm về một cấu trúc quyền lực và quân sự được phân tán đến mức không một đòn đánh nào có thể khiến toàn bộ hệ thống sụp đổ. Thay vì tập trung quyền lực vào một chuỗi chỉ huy duy nhất dễ bị tê liệt nếu bị đánh trúng, Iran chia nhỏ quyền lực, phân tán năng lực chiến đấu thành hàng trăm, hàng nghìn “mảnh ghép” độc lập.

Trong mô hình này, Lực lượng vệ binh cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đóng vai trò là lực lượng nòng cốt, vận hành chiến lược. Lực lượng dân quân Basij đông đảo sẽ bám rễ trong xã hội. Quân đội chính quy (Artesh) giữa vai trò phòng thủ lãnh thổ còn lực lượng tên lửa, UAV, hải quân đóng vai trò thực hiện các cuộc tấn công bất đối xứng. Mỗi thành phần có thể tự vận hành ở mức độ nhất định, nhưng vẫn kết nối trong một mạng lưới rộng lớn. Nếu một mắt xích bị phá hủy, các mắt xích khác vẫn tiếp tục được vận hành. Dù lãnh đạo bị tiêu diệt, hệ thống vẫn không sụp đổ. Nếu liên lạc bị cắt, các đơn vị địa phương vẫn có quyền tự hành động. Đây không chỉ là chiến thuật quân sự mà là một kiến trúc quyền lực chống “đột tử”.

Để có thể tung đòn trả đũa với quy mô có thể lớn hơn hành động tấn công ban đầu của đối phương, Iran đang nỗ lực mở rộng sản xuất quốc phòng trong nước. Người phát ngôn Bộ Quốc phòng và Hậu cần các lực lượng vũ trang Iran Reza Talaei-Nik cho biết sản lượng vũ khí và trang thiết bị quốc phòng của nước này đã tăng nhanh. Trước năm 1979, Iran chỉ sản xuất 31 mặt hàng quốc phòng đơn giản, chủ yếu là lắp ráp vũ khí nước ngoài. Hiện nay, nước này đã có khả năng tự thiết kế và sản xuất hơn 1.000 loại vũ khí, hệ thống phòng thủ và trang thiết bị quân sự.

Danh mục sản xuất trong nước bao phủ nhiều lĩnh vực, gồm tên lửa đạn đạo, thiết bị bay không người lái (UAV), hệ thống phòng không, radar, thiết bị điện tử quân sự và đạn dược hạng nặng. Trong lĩnh vực tên lửa, Iran cho biết nước này nằm trong nhóm 10 quốc gia có năng lực hàng đầu thế giới, với nhiều chương trình như Shahab, Qadr, Emad, Qiam, Zolfaghar, Khorramshahr, Sejjil, Kheibar Shekan và Haj Qassem. Các chương trình này tập trung cải thiện tầm bắn, độ chính xác và khả năng cơ động.

UAV cũng trở thành một thành tố quan trọng trong năng lực quân sự Iran. Tehran sở hữu nhiều dòng UAV trinh sát, chiến đấu và UAV cảm tử như Shahed-136, Shahed-131, Shahed-238, Mohajer, Arash và Karrar. Theo Bộ Quốc phòng Iran, hệ sinh thái công nghiệp quốc phòng hiện có sự tham gia của khoảng 9.300-9.400 doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp công nghệ.

Iran cũng tận dụng thời gian ngừng bắn để khôi phục những năng lực bị tổn thất và chuẩn bị cho khả năng xung đột tái diễn. Các hệ thống quân sự bị hư hại đã được sửa chữa, nâng cấp, trong khi một số trang thiết bị mới được đưa vào sử dụng. Chương trình huấn luyện cũng được điều chỉnh dựa trên những bài học rút ra từ chiến trường.

Trong cuộc đối đầu với đối thủ vượt trội là Mỹ, cuộc điều chỉnh này mang ý nghĩa sống còn với Iran.