CÚNG ĐÌNH

 Trong không khí yên bình ấy, tiếng trống đình vang lên, báo hiệu những ngày lễ hội Kỳ Yên. Ngôi đình cổ nằm giữa một vùng dân cư đông đúc, phía trước bến sông. Mái ngói âm dương đã phủ màu rêu phong, hai bên cổng đình là đôi câu đối đã phai màu theo năm tháng. Trước sân, cây đa cổ thụ tỏa bóng mát, nơi bao thế hệ người dân từng ngồi nghỉ chân, trò chuyện sau những buổi lao động mệt nhọc. Đối với người dân nơi đây, đình không chỉ là một công trình kiến trúc tín ngưỡng. Đó còn là nơi thờ Thành Hoàng Bổn Cảnh, tưởng nhớ những bậc tiền nhân có công khai phá đất đai, lập làng, dựng xóm. Mỗi năm, cứ đến ngày Kỳ Yên, bà con lại tề tựu về đình, thành kính dâng hương, cầu mong mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an, cuộc sống ấm no.Sáng hôm ấy, ông Tư Thành đang cẩn thận lau từng chiếc bàn thờ, chỉnh lại những chân đèn bằng đồng đã cũ. Ông năm nay ngoài bảy mươi tuổi, tóc bạc gần hết, dáng người gầy nhưng đôi mắt vẫn sáng. Ông là người gắn bó với ngôi đình từ thuở còn nhỏ, từng theo cha mình phụ giúp ban tế tự trong những ngày lễ lớn.Ông vừa lau chiếc lư hương vừa lẩm bẩm:Vậy là thêm một mùa Kỳ Yên nữa. Không biết còn được bao nhiêu mùa đình nữa đây!Đúng lúc đó, Lan bước vào. Cô mặc chiếc áo bà ba màu tím nhạt, tay xách một giỏ hoa huệ trắng. Dạ, con chào ông Tư! Con đem hoa đến cắm bàn thờ. Chiều nay con còn phụ mấy cô chú trang trí sân đình nữa. Ông Tư nhìn Lan, nở nụ cười hiền hậu: Ừ, cháu gái. Năm nào cũng thấy con nhiệt tình. Người trẻ mà còn nhớ tới đình làng, ông mừng lắm!Lan đặt giỏ hoa xuống bàn, nhẹ nhàng đáp: Dạ, đình làng là nơi lưu giữ ký ức của bao thế hệ mà ông. Con nghĩ nếu người trẻ không quan tâm thì mai này những phong tục truyền thống này sẽ dần mai một.Ông Tư gật đầu, ánh mắt nhìn lên bàn thờ Thành Hoàng.Đúng vậy! Người xưa có câu: Cây có cội, nước có nguồn. Còn đình làng là nơi nhắc nhở con cháu nhớ về cội nguồn của mình.

Chợt có tiếng xe máy dừng trước cổng. Hùng bước vào, tay cầm chiếc điện thoại, dáng vẻ vội vàng. Hùng là người cùng xóm, từng rời quê lên thành phố làm ăn nhiều năm. Gần đây, anh trở về quê và tham gia vận động tổ chức lễ hội đình làng. Con chào ông Tư! Chào Lan!Ông Tư vui vẻ:À, Hùng đó hả! Về đúng lúc quá. Ngày mai là lễ Kỳ Yên rồi, có gì phụ đình một tay nghen con!Hùng nhìn quanh rồi nói: Dạ, con cũng định bàn với ông chuyện này. Con thấy lễ cúng đình năm nay nên tổ chức gọn nhẹ thôi. Mình làm sao cho văn minh, tiết kiệm, đừng bày biện nhiều nghi thức rườm rà. Thời buổi này người ta bận rộn lắm, đâu phải ai cũng có thời gian theo những nghi lễ xưa.Ông Tư ngừng tay, quay lại nhìn Hùng. Con nói cũng có lý. Nhưng gọn nhẹ không có nghĩa là bỏ hết những phong tục truyền thống.Hùng kéo ghế ngồi xuống: Con không có ý bỏ hết. Nhưng con nghĩ chỉ cần thắp nhang, dâng hoa, đọc lời tưởng niệm là được. Còn chuyện tế lễ, xướng văn, múa lân, hát bội… có cần thiết phải làm đầy đủ như trước không?Lan nghe vậy, nhẹ nhàng lên tiếng: Anh Hùng à! Em nghĩ mỗi nghi thức trong lễ Kỳ Yên đều có ý nghĩa riêng. Nếu mình bỏ hết thì còn gì là lễ hội đình làng nữa?Hùng hơi cau mày: Anh biết em yêu văn hóa truyền thống. Nhưng em thử nghĩ coi, nhiều người trẻ bây giờ còn không biết tại sao phải cúng đình, tại sao có lễ Kỳ Yên. Mình cứ giữ nguyên cách làm cũ thì liệu có thu hút được họ không?Ông Tư Thành chậm rãi đứng lên, bước đến chiếc tủ gỗ cũ đặt cạnh bàn thờ. Ông mở tủ, lấy ra một quyển sổ đã ngả màu vàng. Hai đứa lại đây. Ông cho coi cái này.Lan và Hùng cùng bước tới.Ông Tư mở quyển sổ, bên trong ghi chép những khoản đóng góp của dân làng từ nhiều chục năm trước. Có những dòng chữ đã nhòe, nhưng vẫn đọc được tên những người góp gạo, góp tiền, góp công sửa đình, tổ chức lễ Kỳ Yên.Đây là sổ đình do cha ông để lại. Hồi xưa, bà con nghèo lắm. Có người chỉ góp vài lon gạo, vài bó rau, có người góp một ngày công. Nhưng ai cũng vui vì được chung tay lo việc cúng đình. Ngày cúng đình, người đi làm xa cũng tìm đường về. Người già gặp người trẻ, bà con xa gặp bà con gần. Đình là nơi kết nối tình làng nghĩa xóm.

Ông Tư ngừng lại, giọng trầm xuống:Có những năm chiến tranh, đình bị hư hỏng, dân làng phải lén lút sửa chữa. Có người hy sinh, có người đi xa không trở về. Nhưng bà con vẫn giữ bàn thờ, giữ sắc phong, giữ ngày cúng đình. Bởi họ hiểu rằng mất đình là mất một phần ký ức của quê hương.Hùng im lặng. Anh cầm quyển sổ lên xem từng trang.Con không biết trong đình mình còn lưu giữ những thứ này. Ông Tư mỉm cười: Còn nhiều chuyện con chưa biết lắm!Chiều hôm ấy, không khí trong đình trở nên nhộn nhịp. Người quét sân, người lau bàn ghế, người chuẩn bị lễ vật. Những mâm trái cây, hoa tươi, nhang đèn được sắp xếp ngay ngắn.Lan đang cắm hoa thì Hùng bước tới. Lan này, anh có ý định làm một đoạn phim ngắn về lễ Kỳ Yên. Anh muốn ghi lại hình ảnh ngôi đình, các nghi thức cúng đình và phỏng vấn ông Tư để giới thiệu cho người trẻ.Lan vui vẻ:Ý tưởng hay đó anh! Nhưng phải ghi lại cho đúng những nghi thức truyền thống. Đừng chỉ quay cảnh đông vui, ăn uống mà quên mất ý nghĩa của lễ cúng đình.Hùng cười: Anh hiểu rồi. Có lẽ trước giờ anh chỉ nhìn lễ hội dưới góc độ tổ chức, chưa hiểu hết giá trị tinh thần của nó.Lan nhìn lên mái đình: Em nghĩ điều đáng quý nhất của lễ cúng đình không phải là mâm cao cỗ đầy, mà là lòng thành kính của người dân. Người già cầu cho con cháu bình an. Người trẻ cầu cho công việc thuận lợi. Những người đi xa cầu mong quê nhà luôn yên ổn. Tất cả đều gặp nhau ở tình yêu quê hương.Ông Tư từ phía sau bước tới, nghe được câu chuyện, liền góp lời: Lan nói đúng. Cúng đình không phải để phô trương sự giàu có. Nhà nào có gì góp nấy. Quan trọng là lòng thành. Mâm cúng có thể đơn sơ, nhưng tình nghĩa phải đầy.

Hùng nhìn hai người, chậm rãi nói:Vậy năm nay con xin nhận phần ghi hình và giới thiệu về lịch sử đình. Con cũng muốn làm một trang thông tin để bà con ở xa có thể theo dõi ngày lễ.Ông Tư vỗ vai Hùng:Tốt lắm! Miễn sao làm bằng cái tâm, đừng biến lễ hội thành chuyện mua vui hay quảng cáo.Sáng hôm sau, tiếng trống đình vang lên từ lúc trời còn mờ sương.Từng hồi trống trầm hùng lan ra khắp xóm. Tiếng chuông ngân vang hòa với tiếng chim ríu rít trên những tán cây cổ thụ. Bà con lần lượt kéo về đình, người mặc áo dài khăn đóng, người mặc áo bà ba, có người đưa theo con cháu để cùng dự lễ.Trên bàn thờ Thành Hoàng, nhang đèn nghi ngút. Những mâm lễ vật được sắp xếp trang trọng, gồm hoa quả, trà rượu, bánh trái và các lễ phẩm truyền thống.Ông Tư Thành mặc áo dài đen, khăn đóng, đứng trước bàn thờ. Dáng ông nghiêm trang, đôi tay chắp lại. Lan đứng bên cạnh phụ giúp việc dâng hương. Hùng cầm máy quay, ghi lại từng khoảnh khắc.Tiếng người xướng lễ vang lên: Cung nghinh chư vị tiền hiền, hậu hiền, kính báo Thành Hoàng Bổn Cảnh...Không gian đình trở nên tĩnh lặng.Ông Tư chậm rãi đọc lời khấn, cầu mong đất nước thanh bình, nhân dân an cư lạc nghiệp, mùa màng tươi tốt, con cháu học hành thành đạt.Đến phần tế lễ, những người trong ban tế tự lần lượt thực hiện các nghi thức theo phong tục địa phương. Tiếng trống, tiếng nhạc lễ vang lên nhịp nhàng. Sau đó là phần diễn xướng hát bội, một loại hình nghệ thuật từng gắn bó với đời sống tinh thần của người dân Nam Bộ.Lan đứng bên Hùng, khẽ nói: Anh thấy không? Những động tác, lời ca, tiếng trống này không đơn thuần là biểu diễn. Nó chứa đựng bao nhiêu công sức của những người đã gìn giữ nghệ thuật truyền thống qua nhiều thế hệ.Hùng gật đầu:Anh đang quay mà cũng thấy xúc động. Có những giá trị nếu không tận mắt chứng kiến thì khó lòng cảm nhận được.

Bỗng nhiên, giữa lúc buổi lễ đang diễn ra, một cơn gió mạnh bất ngờ thổi qua. Mấy cánh cửa gỗ rung lên. Từ phía sau đình vang lên tiếng động lớn. Một nhánh cây khô rơi xuống mái hiên khiến mọi người giật mình.Hùng vội chạy ra kiểm tra. Lan cũng theo sau.Ngay cạnh gốc cây đa, một người trong ban tổ chức thông báo có đoạn mái ngói cũ bị xô lệch. Nước mưa đêm trước còn đọng trên mái, nay gió mạnh làm vài viên ngói rơi xuống sân.Hùng nhìn lên mái đình, lo lắng:Mái đình xuống cấp rồi ông Tư ơi! Mình phải sửa chữa ngay.Ông Tư bước tới, nhìn những viên ngói vỡ, nét mặt buồn bã: Ông biết chớ. Nhưng sửa đình phải có kinh phí, lại phải làm đúng quy định bảo tồn. Đâu thể muốn thay đổi sao cũng được.Hùng suy nghĩ một lúc rồi nói: Con sẽ vận động bà con đóng góp, đồng thời liên hệ cơ quan văn hóa để được hướng dẫn. Mình có thể lập một kế hoạch tu sửa, vừa bảo đảm an toàn vừa giữ được kiến trúc cổ.Lan vui vẻ tiếp lời:Em sẽ cùng anh làm hồ sơ tư liệu, chụp lại từng chi tiết kiến trúc, ghi chép những câu chuyện về đình. Để sau này con cháu còn biết ngôi đình đã được gìn giữ như thế nào.Ông Tư nhìn hai người, đôi mắt ánh lên niềm vui. Vậy là ông yên lòng rồi. Điều ông sợ nhất không phải đình cũ đi, mà là lòng người không còn nhớ đến đình.Buổi lễ Kỳ Yên kết thúc trong không khí trang nghiêm và ấm áp. Bà con cùng nhau dùng bữa cơm thân mật dưới mái đình. Không phân biệt giàu nghèo, sang hèn, mọi người ngồi bên nhau, kể chuyện mùa màng, chuyện con cái, chuyện xóm làng.

Hùng đặt máy quay xuống, ngồi cạnh ông Tư. Ông Tư, hôm nay con mới hiểu tại sao người xưa quý trọng đình làng đến vậy. Con cứ nghĩ cúng đình là một phong tục tín ngưỡng đơn giản, nhưng thật ra đó còn là nơi lưu giữ lịch sử, văn hóa và tình đoàn kết của cộng đồng.Ông Tư cười hiền: Bây giờ con hiểu rồi thì tốt. Nhưng hiểu thôi chưa đủ, phải làm sao để giữ được nó cho thế hệ sau.Lan nhìn ra sân đình. Những đứa trẻ đang chạy đùa dưới bóng cây đa. Tiếng cười trong trẻo hòa cùng tiếng chim chiều. Cô chợt nghĩ, có lẽ chính những đứa trẻ ấy sẽ là người tiếp nối truyền thống của cha ông.Cô nói: Em nghĩ năm sau mình nên tổ chức thêm một hoạt động dành cho học sinh. Có thể kể chuyện lịch sử đình, hướng dẫn các em tìm hiểu nghi thức Kỳ Yên, giới thiệu hát bội và những trò chơi dân gian.Hùng hưởng ứng:Anh sẽ thực hiện những đoạn phim ngắn, đưa hình ảnh lễ cúng đình lên mạng để bà con xa quê cùng xem. Nhưng phải làm sao cho đúng với tinh thần truyền thống.Ông Tư nhìn hai người, chậm rãi nói: Các con nhớ nghen, bảo tồn không có nghĩa là giữ mọi thứ đứng yên. Văn hóa phải được truyền lại, được sống trong đời sống hôm nay. Có thể thay đổi cách tổ chức, nhưng đừng đánh mất cái hồn của đình làng.Ông đưa mắt nhìn lên mái ngói rêu phong, nơi ánh nắng chiều đang len qua những kẽ lá. Ngày xưa, ông nội của ông từng dắt ông vào đình thắp nén nhang đầu tiên. Bây giờ ông lại dẫn các con vào. Sau này, khi ông không còn nữa, mong các con vẫn đưa con cháu về đây. Để chúng biết mình từ đâu mà có, biết người đi trước đã khai phá, dựng làng lập ấp như thế nào.Hùng cúi đầu, giọng xúc động:Con hứa sẽ cùng Lan và bà con gìn giữ ngôi đình này, ông Tư à!Lan nhìn ông, đôi mắt long lanh: Không chỉ giữ mái đình, mà còn giữ cả tình làng nghĩa xóm, giữ những phong tục đẹp của ông bà mình nữa ông.Ông Tư không nói gì, chỉ khẽ gật đầu.

 Mặt trời đang khuất dần sau những rặng bần ven sông Hậu. Một chiếc ghe chở đầy trái cây chầm chậm xuôi dòng, để lại phía sau những gợn sóng lăn tăn.Đêm ấy, ngôi đình lại sáng đèn. Những nén nhang vẫn âm thầm cháy trên bàn thờ Thành Hoàng. Hương trầm lan tỏa trong không gian tĩnh mịch, như nối liền quá khứ với hiện tại.Hùng và Lan đứng bên ông Tư trước sân đình. Cả ba cùng nhìn lên mái ngói cổ kính. Họ hiểu rằng, ngôi đình có thể trải qua bao mùa mưa nắng, có thể cũ đi theo năm tháng, nhưng nếu con người còn biết trân trọng cội nguồn thì đình làng vẫn còn sống mãi.Bởi cúng đình không chỉ là một nghi lễ dân gian.Đó còn là ngày người dân trở về với tổ tiên, với quê hương, với những ký ức thân thương của một vùng đất.Và trên hết, đó là ngày tình làng nghĩa xóm được thắp sáng bằng lòng thành kính, sự biết ơn và trách nhiệm của những người đang sống đối với các thế hệ mai sau.Đình còn, làng còn. Hương khói còn, nghĩa tình còn. Và chừng nào người dân còn nhớ ngày cúng đình, chừng đó hồn quê Nam Bộ vẫn còn ngân vọng giữa dòng đời đổi thay.