Tiếp bài “Làng có nhiều người ‘tâm thần trên giấy’ ở Nghệ An”: Cần giám định lại các trường hợp đang hưởng trợ cấp xã hội do khuyết tật thần kinh

Ngày 26/1/2026, Sở Y tế Nghệ An ban hành Công văn số 397/SYT-BTXH&TE yêu cầu UBND xã Xuân Lâm khẩn trương kiểm tra, xác minh, làm rõ các nội dung báo chí phản ánh; đồng thời báo cáo kết quả về Sở Y tế trước ngày 30/1/2026 để tổng hợp, theo dõi. Cùng ngày, Bệnh viện Tâm thần Nghệ An cũng ban hành Công văn số 99/BVTT-CĐT đề nghị phối hợp xác minh tình trạng các bệnh nhân tâm thần đang được quản lý, theo dõi tại cộng đồng trên địa bàn xã Xuân Lâm.

Đây là những động thái cần thiết, kịp thời của Ngành Y tế Nghệ An trước thông tin báo chí phản ánh. Tuy nhiên, trước tính chất phức tạp của vụ việc, liên quan trực tiếp đến chính sách an sinh xã hội và quyền, lợi ích hợp pháp của người khuyết tật, việc kiểm tra, xác minh cần được thực hiện một cách toàn diện, đúng thẩm quyền, đúng quy định pháp luật, đồng thời bảo đảm nguyên tắc liêm chính trong hoạt động chuyên môn y khoa.

 Phải căn cứ vào thực tế chức năng sống

Vấn đề cốt lõi mà Báo Cựu Chiến binh Việt Nam đặt ra là: Những người có tên trong danh sách “khuyết tật thần kinh nặng” đang được hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng, có đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định của pháp luật hay không?

Theo Luật Người khuyết tật hiện hành, chỉ người khuyết tật nặng và người khuyết tật đặc biệt nặng mới thuộc diện hưởng trợ cấp xã hội thường xuyên. Trong đó, người khuyết tật nặng là người do khuyết tật dẫn đến mất hoàn toàn chức năng, không tự kiểm soát hoặc không tự thực hiện được các hoạt động sinh hoạt cá nhân cơ bản như đi lại, ăn uống, mặc quần áo, vệ sinh cá nhân và phải có người hỗ trợ, chăm sóc thường xuyên.

Như vậy, tiêu chí pháp lý để xác định mức độ khuyết tật không chỉ dựa trên chẩn đoán bệnh hay hồ sơ điều trị y tế, mà quan trọng hơn là mức độ suy giảm chức năng và khả năng tự thực hiện các hoạt động sinh hoạt hằng ngày trên thực tế.

Tuy nhiên, theo phản ánh của cộng tác viên Báo Cựu Chiến binh Việt Nam, nhiều trường hợp được xác định là “khuyết tật thần kinh nặng” tại xã Xuân Lâm vẫn đang lao động, buôn bán bình thường; thậm chí có trường hợp đang đi xuất khẩu lao động ở nước ngoài. Rõ ràng không phù hợp với tiêu chí “khuyết tật nặng” hoặc “đặc biệt nặng” để nhận tiền trợ cấp theo Luật Người khuyết tật.

Báo cáo của Bệnh viện Tâm thần Nghệ An: chưa đúng trọng tâm

Liên quan đến nội dung báo chí phản ánh, ngày 26/01/2026, Bệnh viện Tâm thần Nghệ An đã tổ chức đoàn kiểm tra, giám sát công tác quản lý, điều trị bệnh nhân tâm thần tại cộng đồng trên địa bàn xã Xuân Lâm. Đoàn công tác do Bác sĩ CKII Trần Thị Tuyết - Phó Giám đốc Bệnh viện Tâm thần Nghệ An làm Trưởng đoàn, phối hợp với Trung tâm Y tế Thanh Chương, làm việc trực tiếp với UBND xã Xuân Lâm và 6 Trạm Y tế thuộc địa bàn xã.

Theo báo cáo của Bệnh viện Tâm thần Nghệ An, trên địa bàn xã Xuân Lâm hiện có 193 bệnh nhân tâm thần và động kinh đang được quản lý tại cộng đồng, trên tổng dân số 40.454 người, chiếm tỷ lệ 0,47%. Trong đó có 134 bệnh nhân tâm thần, 59 bệnh nhân động kinh; toàn bộ 193 bệnh nhân đều có sổ điều trị ngoại trú.

Báo cáo cũng nêu rõ: “Trong tổng số bệnh nhân đang được quản lý, có 162 bệnh nhân nhận thuốc đầy đủ, 31 bệnh nhân lấy thuốc không đầy đủ. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và quy luật diễn tiến bệnh, khoảng 30% bệnh nhân tâm thần phân liệt nếu tuân thủ điều trị đầy đủ có thể phục hồi chức năng xã hội và đi làm; đối với bệnh động kinh, giữa các cơn co giật, người bệnh hoàn toàn tỉnh táo và có thể lao động như người bình thường...”.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng báo cáo này chủ yếu phản ánh công tác quản lý, điều trị y tế đối với bệnh nhân tâm thần tại cộng đồng, chứ chưa trực tiếp làm rõ vấn đề cốt lõi mà dư luận và báo chí đặt ra, đó là: Trong số những người đang được xác định là “khuyết tật thần kinh nặng” để hưởng trợ cấp xã hội, có bao nhiêu trường hợp thực sự đáp ứng đầy đủ tiêu chí khuyết tật nặng hoặc đặc biệt nặng theo Luật Người khuyết tật.

Việc một người được cấp sổ điều trị ngoại trú tâm thần đúng quy trình, hoặc đang sử dụng thuốc điều trị, không đồng nghĩa với việc người đó là người khuyết tật thần kinh nặng, hoặc đặc biệt nặng đủ điều kiện hưởng tiền trợ cấp xã hội. Thực tế, ngay trong báo cáo của Bệnh viện Tâm thần Nghệ An cũng khẳng định: “31 bệnh nhân tâm thần không nhận thuốc điều trị đầy đủ...”

Không thể đồng nhất “đúng quy trình” với “đúng đối tượng”

Từ thực tế nêu trên, có thể thấy rằng việc rà soát quy trình quản lý y tế, quy trình cấp sổ điều trị ngoại trú hay danh sách quản lý bệnh nhân tâm thần tại cộng đồng, nếu chỉ dừng lại ở khía cạnh thủ tục hành chính, chưa đủ để trả lời câu hỏi về tính đúng đắn, chính xác trợ cấp xã hội đối với “người khuyết tật thần kinh nặng” tại xã Xuân Lâm, Nghệ An.

Cần phân biệt rõ: quản lý, điều trị bệnh tâm thần là một nội dung của công tác y tế; còn việc xác định mức độ khuyết tật để hưởng trợ cấp xã hội lại thuộc phạm trù chính sách an sinh xã hội, với những tiêu chí pháp lý riêng biệt. Hai vấn đề này tuy có liên quan, nhưng hoàn toàn khác nhau.

Do đó, việc khẳng định “đúng quy trình” trong quản lý bệnh nhân tâm thần không thể được coi là căn cứ để khẳng định việc hưởng trợ cấp xã hội là đúng đối tượng, đúng quy định pháp luật.

Cần tái giám định khách quan để bảo vệ tính nhân văn của chính sách

Trước những dấu hiệu bất thường mà báo chí phản ánh, các cơ quan chức năng có thẩm quyền cần tiến hành tái giám định mức độ khuyết tật thần kinh đối với các trường hợp cụ thể. Việc tái giám định phải dựa trên khám, đánh giá trực tiếp khả năng tự chăm sóc, mức độ phụ thuộc thực tế của từng cá nhân; bảo đảm tính độc lập, khách quan, trung thực và tuân thủ đầy đủ các quy định của Luật Người khuyết tật và các văn bản hướng dẫn thi hành.

Chính sách trợ cấp xã hội đối với người khuyết tật là chính sách nhân đạo sâu sắc của Đảng và Nhà nước. Tuy nhiên, chính sách nhân đạo chỉ thực sự phát huy giá trị khi được thực hiện đúng người, đúng đối tượng, đúng pháp luật. Việc kiểm tra, xác minh và tái giám định các trường hợp “khuyết tật thần kinh” tại xã Xuân Lâm không nhằm phủ nhận quyền lợi của người khuyết tật thực sự, mà nhằm bảo vệ sự công bằng, minh bạch của chính sách và củng cố niềm tin của xã hội đối với các cơ quan quản lý nhà nước ở cơ sở.

Dư luận đang chờ đợi một kết luận khách quan, thuyết phục, dựa trên pháp luật và thực tiễn, để khép lại những dấu hỏi mà thực tế cơ sở đã đặt ra. Bởi lẽ, chỉ khi việc giám định khuyết tật được thực hiện đúng bản chất, đúng pháp luật và công khai, minh bạch, chính sách nhân đạo của Nhà nước mới được bảo vệ khỏi nguy cơ bị lợi dụng, và quyền lợi của những người khuyết tật thực sự mới không bị xâm hại.