Cầu nối đưa quan hệ Việt - Mỹ vượt qua quá khứ

Tuy nhiên, không phải những lợi ích kinh tế, không phải các yếu tố địa chính trị mà chính việc giải quyết hậu quả chiến tranh mới là điểm mấu chốt giúp mở cánh cửa quan hệ Việt - Mỹ, đưa mối quan hệ giữa hai cựu thù sang trang mới. Có thể nói chiến tranh đã đẩy Việt Nam và Mỹ sang hai bờ chiến tuyến nhưng giải quyết hậu quả chiến tranh lại là chiếc cầu nối để đưa hai nước từng bước vượt qua khác biệt, xây dựng lòng tin, vươn lên trở thành đối tác chiến lược toàn diện.

Chỉ hai tuần sau khi Hiệp định Paris về kết thúc chiến tranh ở Việt Nam được ký kết, Chính phủ Việt Nam đã quyết định thành lập Cơ quan Việt Nam tìm kiếm người mất tích (VNOSMP) để giải quyết vấn đề tìm kiếm quân nhân Mỹ mất tích trong chiến tranh Việt Nam (MIA). Ngày 25-9-1988, hai nước chính thức tổ chức đợt hoạt động hỗn hợp đầu tiên. Đến năm 1991, Văn phòng MIA Mỹ được thành lập, trở thành cơ quan đầu tiên của chính quyền Mỹ tại Hà Nội sau chiến tranh.

Tính đến nay, Việt Nam đã tiến hành 166 đợt trao trả hài cốt, giúp Mỹ nhận dạng và trả hài cốt về gia đình 735 trường hợp trong số 1.973 trường hợp quân nhân Mỹ mất tích trong chiến tranh tại Việt Nam. Trong quá trình hợp tác đó, chuyên viên hai bên trải qua nhiều khó khăn, gian khổ. Trong đó, phải kể đến sự hy sinh tính mạng của 9 cán bộ Việt Nam và 7 chuyên viên Mỹ trong vụ tai nạn trực thăng MIA ngày 7-4-2001, khi đang triển khai hoạt động hỗn hợp tại tỉnh Quảng Bình.

Nỗ lực của Việt Nam trong vấn đề MIA đã trở thành khởi nguồn trong quan hệ hợp tác hai nước, tạo điều kiện để Tổng thống Mỹ - Bill Clinton tuyên bố bãi bỏ lệnh cấm vận thương mại Việt Nam vào ngày 3-2-1994, tiến tới hai nước bình thường hóa quan hệ ngoại giao ngày 12-7-1995. Nó cũng là một trong những nền tảng tạo dựng lòng tin, đưa quan hệ Việt - Mỹ tới những dấu mốc quan trọng khác là việc hai nước nâng cấp quan hệ lên thành đối tác toàn diện (7-2013) và đối tác chiến lược toàn diện (9-2023).

Từ hoạt động tìm kiếm quân nhân mất tích, đến nay hợp tác giữa hai bên trong việc giải quyết hậu quả chiến tranh đã mở rộng sang lĩnh vực rà phá bom mìn và tẩy độc môi trường nhiễm dioxin tại Việt Nam. Tính đến tháng 1-2025, Mỹ đã tài trợ hơn 250 triệu USD cho các hoạt động khảo sát và xử lý bom mìn tại Việt Nam. Từ năm 2011 đến 2017, Việt Nam và Mỹ phối hợp triển khai thành công Dự án xử lý ô nhiễm dioxin tại sân bay Đà Nẵng với kinh phí 110 triệu USD do phía Mỹ tài trợ. Hiện nay, hai bên đang tiếp tục triển khai dự án xử lý môi trường tại sân bay Biên Hòa, kéo dài trong 10 năm (2019-2029), với tổng ngân sách lên tới 450 triệu USD.

Hợp tác trong vấn đề MIA cũng mở rộng sang tìm kiếm quân nhân Việt Nam hy sinh và mất tích trong chiến tranh. Tháng 7-2021, hai bên ký Bản ghi nhớ về hợp tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Cuối năm 2022, Bộ Quốc phòng Mỹ đã khởi động Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh (VWAI) nhằm thúc đẩy chuyển giao công nghệ pháp y, phát triển năng lực quản lý và phân tích dữ liệu, đồng thời đào tạo nhân viên pháp y cho Việt Nam. Đến nay, phía Mỹ đã cung cấp cho Việt Nam nhiều bộ hồ sơ về bộ đội Việt Nam hy sinh, mất tích trong chiến tranh, cùng nhiều kỷ vật chiến tranh.

Những nỗ lực chung tay khắc phục hậu quả chiến tranh từng bước giúp Việt Nam và Mỹ xây dựng lòng tin, tái thiết và thúc đẩy quan hệ phát triển. Hiện nay, Mỹ là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, còn Việt Nam trở thành đối tác thương mại lớn thứ 8 của Mỹ. Trong 30 năm qua, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ đã tăng hơn 200 lần, từ 500 triệu USD năm 1995 lên 119,46 tỷ USD năm 2024.

Trong lĩnh vực giáo dục, Việt Nam hiện là quốc gia có số lượng du học sinh lớn thứ 6 tại Mỹ, với khoảng 30.000 người. Nếu tính cả các chương trình ngắn hạn và giao lưu, số người Việt kết nối với hệ thống giáo dục Mỹ lên tới khoảng 300.000 người. Hiện Mỹ và Việt Nam đang hợp tác ở cấp chính phủ và tư nhân để tăng cường giáo dục và đào tạo nguồn nhân lực công nghệ cao.

Thúc đẩy quan hệ Việt - Mỹ đã trở thành hành trình hiếm có trong quan hệ quốc tế, khi hai quốc gia từng ở hai chiến tuyến đã chuyển mình trở thành bạn bè, hơn thế nữa, trở thành những đối tác chiến lược toàn diện cả trong khu vực lẫn trên thế giới. Trong hành trình không ít khó khăn đó, giải quyết hậu quả chiến tranh đã đóng vai trò như một động lực thúc đẩy quan trọng.