“Tam nông” trông đợi

Bài 1: Phi nông có còn bất ổn?

Cách đây gần 300 năm, nhà bác học Lê Quý Đôn từng tổng kết “Phi nông bất ổn”, có nghĩa là nông nghiệp mà không bảo đảm thì đất nước sẽ khó ổn định. Ngày nay, với sự phát triển mạnh mẽ của công nghiệp và dịch vụ, người làm nông nghiệp và giá trị nông nghiệp trong tổng sản phẩm xã hội giảm dần, vậy phi nông có còn bất ổn?

“Dĩ nông vi bản”

Lịch sử dân tộc Việt Nam gắn liền với nền văn minh lúa nước và truyền thống nông nghiệp. Văn minh lúa nước là cội nguồn hình thành nên bản sắc văn hóa, kinh tế và con người Việt Nam.

Văn minh lúa nước không chỉ đơn thuần là việc trồng trọt và thu hoạch lúa gạo mà đã kiến tạo nên một hệ thống văn hóa, kinh tế và xã hội sâu rộng, ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống vật chất và tinh thần của người dân Việt Nam qua hàng ngàn năm lịch sử. Văn minh lúa nước cũng đã in đậm dấu ấn trong văn hóa và đời sống tinh thần của người Việt. Tín ngưỡng thờ cúng các vị thần liên quan đến nông nghiệp, như thần Lúa, thần Đất, thần Nước, phản ánh sự tôn trọng và biết ơn đối với tự nhiên. Các lễ hội cầu mùa, lễ hội xuống đồng, lễ hội cơm mới... được tổ chức hàng năm không chỉ là dịp để cầu mong mùa màng bội thu mà còn là dịp để cộng đồng gắn kết và thể hiện bản sắc văn hóa. Tính cần cù, chịu khó, tinh thần tiết kiệm và quý trọng hạt gạo trở thành những phẩm chất tốt đẹp của người nông dân và toàn thể dân tộc Việt Nam.

Từ thuở xa xưa, ông cha ta đã có câu “dĩ nông vi bản” có nghĩa là lấy nông nghiệp làm gốc, làm cơ sở. Cách đây gần 300 năm, nhà bác học Lê Quý Đôn từng tổng kết: “Phi nông bất ổn, phi công bất phú, phi thương bất hoạt, phi trí bất hưng”. Tạm dịch là: “Không có nông nghiệp thì đất nước không ổn định, không có công nghiệp thì đất nước không thể giàu, không có thương mại thì xã hội không hoạt động, không có trí thức thì đất nước không hưng thịnh”.

Quan điểm coi trọng vai trò của nông nghiệp đối với sự phát triển đất nước càng được thể hiện rõ nét trong tư tưởng Hồ Chí Minh. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết: “Việt Nam là một nước sống về nông nghiệp. Nền kinh tế của ta lấy canh nông làm gốc. Trong công cuộc xây dựng nước nhà, Chính phủ trông mong vào nông dân, trông cậy vào nông nghiệp một phần lớn. Nông dân ta giàu thì nước ta giàu. Nông nghiệp ta thịnh thì nước ta thịnh”.

Lý giải nguyên nhân vì sao phải lấy nông nghiệp là gốc, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Muốn kháng chiến thắng lợi, kiến quốc thành công ắt phải dựa vào quần chúng nông dân, muốn dựa vào nông dân ắt phải bồi dưỡng lực lượng của họ. Muốn nông dân có lực lượng dồi dào thì phải làm cho họ có ruộng cày, có cơm ăn, có áo mặc, có nhà ở” .

 Người cũng đã chỉ rõ: “Muốn nâng cao đời sống của nhân dân thì trước hết phải giải quyết tốt vấn đề ăn. Muốn giải quyết tốt vấn đề ăn thì phải làm thế nào cho có đầy đủ lương thực. Mà lương thực là do nông nghiệp sản xuất ra. Vì vậy, phát triển nông nghiệp là việc cực kỳ quan trọng”.

Ngay trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (năm 1945), Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặt ra 6 nhiệm vụ cấp bách cho Chính phủ, trong đó, nhiệm vụ “chống giặc đói” được đặt lên hàng đầu, để làm được điều đó thì giải pháp lâu dài là tăng gia sản xuất, phát triển nông nghiệp.

Khi khẳng định vai trò “là gốc” của nông nghiệp, Hồ Chí Minh đã đặt nông nghiệp trong mối quan hệ thống nhất hữu cơ với ngành kinh tế khác trong cơ cấu kinh tế quốc dân. Trong chỉnh thể nền kinh tế quốc dân, Người coi quan hệ công nghiệp - nông nghiệp là những trụ cột của nền kinh tế và Người diễn đạt bằng một hình ảnh rất sinh động và đầy sức thuyết phục: “công nghiệp và nông nghiệp phải giúp đỡ lẫn nhau và cùng nhau phát triển, như hai chân đi khỏe và đi đều thì sẽ tiến bước nhanh và nhanh chóng đi đến mục đích”.

“Trụ đỡ” của nền kinh tế Việt Nam

Thực tế hơn 80 năm qua, kể từ Ngày Bác Hồ đọc Bản Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (năm 1945), ngành nông nghiệp Việt Nam luôn đồng hành với sự phát triển của đất nước, trở thành trụ cột của nền kinh tế, nền tảng của sinh kế và nay đã trở thành nhân tố quan trọng trong công cuộc phát triển, chuyển mình của quốc gia trong kỷ nguyên phát triển mới.

Theo số liệu mới đây của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, ngành nông nghiệp đang bảo đảm sinh kế cho khoảng 60% dân số sinh sống ở khu vực nông thôn; chiếm 30% lực lượng lao động cả nước và chiếm tỷ trọng gần 12% tổng sản phẩm xã hội. Từ một nước kém phát triển về nông nghiệp, phải nhập khẩu lương thực, Việt Nam hiện nay trở thành một trong những nước xuất khẩu nông - lâm - thủy sản hàng đầu thế giới.

Những năm gần đây, nông nghiệp ngày càng chuyển mạnh theo hướng sản xuất hàng hóa với quy mô, năng suất và chất lượng ngày càng cao; bảo đảm lương thực, thực phẩm cho hơn 100 triệu dân và tăng mạnh xuất khẩu. Trong giai đoạn từ 2008 đến 2020, tốc độ tăng trưởng GDP ngành nông nghiệp đạt 3,01%/năm, giai đoạn 2021–2025 ước đạt bình quân khoảng 3,57% - 3,74%/năm, vượt mức chỉ tiêu đề ra ban đầu là 2,5–3%/năm. Tổng kim ngạch xuất khẩu nông lâm thủy sản Việt Nam năm 2025 đạt con số kỷ lục 70,09 tỷ USD, tăng 12% so với năm 2024, tăng gấp 2,3 lần so với 10 năm trước đó, vượt mục tiêu 65 tỷ USD theo kế hoạch.

Thực tiễn cho thấy, trong những thời điểm khó khăn nhất, nông nghiệp luôn là lĩnh vực “giữ nền”, tạo dư địa cho công nghiệp, thương mại dịch vụ phục hồi. Ổn định của nông nghiệp không chỉ có ý nghĩa kinh tế, mà còn là yếu tố quan trọng bảo đảm ổn định chính trị - xã hội, củng cố niềm tin của nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước.

Chủ nhân làm ra các sản phẩm trong nông nghiệp là nông dân. Trong lịch sử cách mạng nước ta, giai cấp nông dân luôn là lực lượng đông đảo, có đóng góp to lớn đối với sự nghiệp giải phóng dân tộc. Từ phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh, Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945 đến các cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm và bảo vệ Tổ quốc, người nông dân luôn là lực lượng xung kích trên mặt trận đấu tranh cách mạng. Nông dân không chỉ trực tiếp cầm súng chiến đấu mà còn là hậu phương vững chắc, bảo đảm sức người, sức của cho tiền tuyến. Trong 2 cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, hơn 80% lực lượng chiến đấu, phục vụ chiến đấu và hy sinh trên các chiến trường là nông dân. Nông thôn trở thành căn cứ địa cách mạng, nơi che chở, bảo vệ các cơ quan lãnh đạo của Đảng và Nhà nước trong những thời điểm cam go nhất. Những đóng góp to lớn đó đã khẳng định vị trí đặc biệt quan trọng của giai cấp nông dân trong lịch sử dân tộc.

Vai trò, vị thế của nông nghiệp, nông dân trong kỷ nguyên mới

Theo phân tích của nhiều chuyên gia, trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, dù giá trị của ngành nông nghiệp trong cơ cấu GDP giảm dần, dù số lượng nông dân có giảm đi, nhưng vai trò, vị thế của nông nghiệp và nông dân không hề suy giảm. Nông nghiệp Việt Nam vẫn phải nhận sứ mệnh bảo đảm an ninh lương thực, thực phẩm cho đất nước với hơn 100 triệu dân. Nông nghiệp - nông dân - nông thôn Việt Nam vẫn sẽ là nền tảng quan trọng nhất, giữ vai trò tiên phong và vị thế của một lĩnh vực đã được khẳng định là lợi thế của quốc gia.

Trong kỷ nguyên mới, nền kinh tế thế giới bước vào thời đại kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn. Khái niệm kinh tế xanh, thời đại xanh mang tính chất sinh tử đối với loài người và Chính phủ Việt Nam cũng đã cam kết với cộng đồng quốc tế sẽ đạt mức phát thải ròng bằng 0 - Net Zero vào năm 2050. Để hiện thực được mục tiêu đó, nông nghiệp - nông dân - nông thôn chắc chắn giữ vai trò nền tảng. Nông nghiệp Việt Nam sẽ lại tiếp tục đi đầu, mang sứ mệnh gánh đỡ cho các lĩnh vực kinh tế khác nhằm hiện thực cam kết của Thủ tướng Chính phủ, giúp kinh tế Việt Nam dịch chuyển theo hướng xanh cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng, cả những giá trị hữu hình lẫn giá trị vô hình. Một đất nước có truyền thống là nông nghiệp, lợi thế là nông nghiệp thì tương lai chắc chắn phải là nông nghiệp gắn với rừng, với biển, với ruộng đồng; nông thôn mới phải phát triển xanh và bền vững như mục tiêu của Chính phủ đề ra.

Nhiều chuyên gia, nhà khoa học nổi tiếng trên thế giới đã đến đất nước chúng ta, họ ví Việt Nam là “bếp ăn của thế giới”, họ coi nông thôn của Việt Nam với bản sắc văn hóa đậm đà là lợi thế của Việt Nam, nhất là giá trị đặc biệt to lớn để phát triển du lịch. Chính vì vậy, nông nghiệp - nông dân - nông thôn Việt Nam chính là bản sắc của Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.

Trong kỷ nguyên mới, cùng với vấn đề toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, công nghiệp tăng trưởng nhanh thì nông nghiệp - nông dân - nông thôn Việt Nam chắc chắn với các lợi thế đặc biệt sẽ có tiềm năng phát triển đặc biệt và chắc chắn rằng, trong kỷ nguyên mới của dân tộc, nếu phi nông sẽ bất ổn.

(Còn nữa)