Phát huy giá trị các di vật của quân tình nguyện Việt Nam hy sinh tại Lào, hiện đang lưu giữ tại Nghĩa trang liệt sĩ Hàm Rồng, Thanh Hóa

Nghĩa trang liệt sĩ Hàm Rồng là nơi an nghỉ của gần 2.000 người con ưu tú - những người ra đi ở lứa tuổi 20 trong kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ, cứu nước. Đây cũng là nơi an nghỉ của các liệt sĩ là Quân tình nguyện làm nghĩa vụ quốc tế tại nước bạn Lào.

Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, Đảng, Nhà nước, Bộ Quốc phòng Việt Nam đã cử hàng chục vạn cán bộ, chiến sĩ, chuyên gia quân sự sang giúp cách mạng Lào. Qua những năm tháng khốc liệt nhất, gian khổ nhất của hai cuộc kháng chiến, đã có hàng vạn chiến sỹ Quân tình nguyện và Chuyên gia quân sự Việt Nam đã hy sinh trên đất nước bạn, trong số hàng vạn chiến sỹ ấy có những người con ưu tú của quê hương Thanh Hóa. Các thế hệ thanh niên quân tình nguyện và chuyên gia quân sự của Thanh Hóa đã cùng quân đội Lào không quản ngại khó khăn, gian khổ, chiến đấu anh dũng, hoàn thành nhiệm vụ quốc tế cao cả mà Đảng, Bác Hồ và nhân dân giao phó. Những chiến công của Quân tình nguyện và Chuyên gia quân sự Việt Nam giúp cách mạng Lào được Đảng, nhà nước và nhân dân 2 nước ghi nhận trong đó có chiến công của những người con quê hương Thanh Hóa anh hùng.

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng vết thương lòng của những người dân đất Việt nói chung, Thanh Hóa nói riêng vẫn còn nặng trĩu khi nhiều hài cốt liệt sĩ của quân tình nguyện Việt Nam còn chưa được tìm thấy.

Từ năm 1985, theo chỉ thị của quân ủy trung ương, các quân khu, các tỉnh đội có chung biên giới với nước bạn Lào đã thành lập các đoàn quy tập hài cốt liệt sỹ trên đất bạn. Phần lớn hài cốt liệt sỹ đã được quy tập, đưa về nước an táng trên các nghĩa trang thuộc các tỉnh có biên giới chung với Lào: Phía Bắc từ Nghĩa trang Tông Khao (Điện Biên), Nghĩa trang Sốp Cộp, Mộc Châu tại Sơn La, Nghĩa trang Bá Thước, Hàm Rồng tại Thanh Hóa, Nghĩa trang Quốc tế Việt – Lào tại Anh Sơn và Nghĩa trang liệt sỹ Đô Lương tại Nghệ An, Nghĩa trang đường 9 tại Quảng Trị và các Nghĩa trang khác trên địa bàn Thừa Thiên Huế tới Nghĩa trang Ngọc Hồi tại Kon Tum.

Trong suốt các năm tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sỹ Quân tình nguyện và chuyên gia quân sự trên đất bạn Lào, quân đội ta đã quy tập được số lượng lớn hài cốt liệt sỹ đưa về nước an táng. Song do yếu tố thời gian, địa hình phức tạp, nên hầu hết (tới 98%) danh tính liệt sỹ đã không còn. Hiện nay hầu hết các nghĩa trang liệt sỹ Quân tình nguyện đều có chung một hiện trạng là còn rất ít danh tính liệt sỹ (không quá 2%). Gần 98% liệt sỹ trở thành “CHƯA BIẾT TÊN”. Trong số đó tại nghĩa trang Hàm Rồng có tới gần 1.000 ngôi mộ chưa có thông tin về nhân thân liệt sĩ.

Năm 2017, trong một lần tôi đến dâng hương cho người thân vô tình được tiếp xúc với những di vật đã cùng các liệt sĩ nằm trong lòng đất tại cứ điểm Pha – Thí đất bạn Lào được đưa về tại nghĩa trang liệt sĩ Hàm Rồng. Những tủ, hòm ngổn ngang di vật, mỗi di vật tuy không ẩn chứa thông tin về các liệt sĩ, nhưng đều phản ánh sự khốc liệt của chiến tranh, sự chiến đấu gan dạ và sự hy sinh cao cả của mỗi chiến sỹ Quân tình nguyện Việt Nam. Trong hàng trăm di vật ấy chỉ duy nhất có một nhóm di vật gồm chiếc lược và một chiếc bút có thông tin về họ tên, ngày tháng năm sinh, chức vụ, đơn vị khi liệt sĩ hy sinh, tuy nhiên về quê quán lại không có. Nhiều liệt sĩ hy sinh khi cất bốc lên trong hài cốt còn găm 3-4 đầu đạn, có những liệt sĩ bị thương mất phần mông đùi phải đeo mông đùi giả bằng miếng ốp kim loại, bên cạnh đó còn có tăng, dù, bi đông, bát, thìa, dầu, cao, ví, đồng hồ, túi sách, gương, lược, giầy, dép, thắt lưng, dao găm…và rất nhiều lựu đạn được tìm thấy cùng trong hài cốt, phải chăng các anh đang trực tiếp chiến đấu và hy sinh (?). Đáng lưu ý trong số di vật đó có sưu tập của một người con gái chắc khi hy sinh chị đang làm nhiệm vụ chữa trị cho thương binh, gồm nồi nhôm, phích nước, ca, panh tiêm, xi lanh thủy tinh, hộp nhựa đựng kim tiêm, áo mút, gương soi, phía sau gương soi ấy được trang trí vẽ hình một anh Hải quân đang đứng trên boong tàu thực thi nhiệm vụ, phía xa xa có chiếc thuyền đang lênh đênh trên biển, bên trên có dòng chữ (nét chữ con trai) “Hải quân Việt Nam”, đây có phải là vật kỷ niệm mà chị được tặng …(?).

Đứng trước các di vật trên, lòng tôi rất xúc động và xin phép người quản trang cho phép mình được sắp xếp các di vật gọn gàng, theo sưu tập và lập nội dung Ê ty két cho từng nhóm di vật theo nguyên tắc bảo tàng.

Đến nay, khi trở lại đây các di vật vẫn còn nguyên như cũ. Tuy nhiên, một số hiện vật kim loại và chất liệu hữu cơ cũng đã bị o xi hóa và độ bền cũng như màu sắc đã bị phai nhạt phần nào.

Thiết nghĩ, chúng ta cần có phương án bảo quản các di vật hiện đang lưu giữ tại đây nhằm tri ân sâu sắc các anh hùng liệt sĩ đã hy sinh vì đất nước và vì nghĩa vụ quốc tế. Đồng thời phát huy giá trị các di vật này nhằm góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, tình đoàn kết quốc tế và tinh thần hy sinh vì nghĩa vụ cao cả. Để làm tốt việc này tôi xin đưa ra một số giải pháp sau.

1. Xây dựng không gian trưng bày, bảo tồn di vật:

- Cải tạo nhà tiếp khách tại nghĩa trang thành nhà trưng bày chuyên đề;

- Thiết kế không gian trưng bày sinh động, có hệ thống thuyết minh, hình ảnh, tư liệu, sơ đồ trận đánh, mô phỏng 3D… để tái hiện bối cảnh lịch sử;

- Ứng dụng công nghệ số: Mã QR, thực tế ảo (VR/AR) giúp khách tham quan có thể tìm hiểu sâu hơn về từng di vật, người lính liên quan, bối cảnh lịch sử...

2. Số hóa di vật và tư liệu hóa câu chuyện

- Thực hiện số hóa toàn bộ di vật (ảnh chụp, mô tả, nguồn gốc...) và xây dựng cơ sở dữ liệu điện tử liên kết với hệ thống thông tin liệt sĩ toàn quốc;

- Thu thập và ghi lại các câu chuyện, hồi ức, tư liệu lịch sử từ đồng đội, thân nhân, cựu chiến binh – từ đó gắn mỗi di vật với một câu chuyện sống động, nhân văn.

3. Tổ chức các hoạt động giáo dục – tuyên truyền

- Phối hợp với các trường học, đoàn thể tổ chức tham quan, học tập ngoại khóa tại Nghĩa trang và khu trưng bày di vật;

- Phát động các cuộc thi tìm hiểu lịch sử, sáng tác văn học nghệ thuật về quân tình nguyện Việt Nam tại Lào;

- Mời nhân chứng sống, cựu chiến binh giao lưu, nói chuyện truyền thống với học sinh, sinh viên.

4. Liên kết với Lào để mở rộng ý nghĩa và tầm ảnh hưởng

- Phối hợp với các cơ quan chức năng phía Lào để trao đổi thông tin về các liệt sĩ, di vật, địa điểm chiến đấu, tạo nên một hồ sơ lịch sử song phương;

- Tổ chức các triển lãm lưu động tại Lào và Việt Nam, nhất là tại các tỉnh có nhiều quân tình nguyện chiến đấu.

5. Huy động nguồn lực xã hội hóa

- Kêu gọi sự đóng góp của cộng đồng, cựu chiến binh, doanh nghiệp và tổ chức trong nước và quốc tế để bảo tồn và phát huy giá trị các di vật;

- Xây dựng quỹ bảo tồn và phát huy giá trị di sản quân tình nguyện Việt Nam tại Lào.

  6. Kết nối du lịch tâm linh – lịch sử

- Đưa Nghĩa trang liệt sĩ Hàm Rồng và khu trưng bày di vật vào các tour du lịch lịch sử – tâm linh của tỉnh Thanh Hóa;

- Phát triển các sản phẩm du lịch gắn với giáo dục truyền thống và tri ân liệt sĩ.

Hoàng Thị Vân (Phó Giám đốc Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa)