Người nhận danh hiệu Anh hùng cao tuổi nhất

Người giúp Đại tướng Võ Nguyên Giáp ra Lệnh Tổng tấn công trong chiến dịch Điện Biên Phủ

Trung tướng Đặng Quân Thụy sinh năm 1928 tại làng Hành Thiện, xã Xuân Hồng, huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định (nay là xã Xuân Hồng, tỉnh Ninh Bình) trong một gia đình nhà nho yêu nước. Từ tuổi niên thiếu ông được bố cho theo học ở Hà Nội, đến năm 1941 thi đỗ vào Trường Bưởi nổi tiếng đất Hà thành và cả miền Bắc (Trường Chu Văn An ngày nay). Ở đây ông được học tiếng Pháp và văn học Pháp. Nhưng với tố chất thông minh và ham học nên ông còn học thêm tiếng Anh và tiếng La tinh. Năm 1945 ông thi và đỗ Tú tài khi vừa học xong chương trình năm thứ 4 trung học.

 Từ đầu năm 1944, chàng trai trẻ Đặng Quân Thụy và một số bạn bè cùng Trường Bưởi đã bí mật tiếp xúc với phong trào cách mạng ở Hà Nội. Đến tháng 10-1944, ông gia nhập tổ chức Việt Minh, tham gia hoạt động bí mật như học tập chính trị, luyện tập quân sự, rải truyền đơn và đi vào nhà máy, về nông thôn tuyên truyền các chủ trương của Mặt trận, vận động quần chúng chuẩn bị khởi nghĩa. Ngày 19-8-1945, ông cùng những người dân khu phố Huế do ông vận động đã hăng hái đi biểu tình, ủng hộ và phối hợp với lực lượng có vũ trang vào chiếm Phủ Khâm sai Bắc Kỳ, góp phần vào thành công của cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở Thủ đô Hà Nội.

Chính quyền non trẻ bị đe dọa, quân Pháp trở lại miền Nam nổ súng gây hấn ở nhiều nơi. Đầu tháng 9-1945, ông xung phong nhập ngũ và tình nguyện vào miền Nam chiến đấu. Sau đó chuyển về Phòng Tác chiến của Bộ Tổng Tham mưu. Trong chiến dịch Điện Biên Phủ, ông được cử làm Phái viên tác chiến của chiến dịch đi cùng các Đại đoàn 308, 316 và một số trận đánh cụ thể khác. Trưa ngày 7-5-1954, khi nhận báo cáo từ các đơn vị thấy xuất hiện nhiều cờ trắng trong công sự địch, ông đã nhanh chóng báo cáo Đại tướng Tổng Tư lệnh, giúp Đại tướng lập tức ra Lệnh Tổng tấn công. Cũng trong những ngày căng thẳng và hào hùng ấy, với cương vị là sĩ quan tác chiến, ông được tháp tùng Đại tướng Võ Nguyên Giáp đi kiểm tra tình hình chiến đấu của các đơn vị, hay khi Đại tướng đi quan sát toàn cảnh trận địa.

Những dấu ấn đi tiên phong

Trước yêu cầu mới xây dựng Quân đội, năm 1957, Bộ Tổng Tham mưu quyết định thành lập Phòng Hóa học với nhiệm vụ nghiên cứu và huấn luyện phòng hóa và phòng vũ khí nguyên tử cho các đơn vị. Đây là một tổ chức rất mới của Quân đội ta, ông Đặng Quân Thụy lại được chọn làm Trưởng phòng đầu tiên. Năm 1961, ông cùng một số cán bộ sang học tại Học viện Phòng hóa Liên Xô. Đây là những sĩ quan đầu tiên của Quân đội ta được học về kỹ thuật phòng hóa, làm nòng cốt cho nhiệm vụ phòng hóa trong toàn quân và xây dựng Bộ Tư lệnh Hóa học sau này.

 Khi vào Nam chiến đấu năm 1965, ông Đặng Quân Thụy được Bộ Chỉ huy Miền bổ nhiệm làm Trưởng phòng Hóa học của Miền. Đây là đơn vị đặc chủng mới để giúp Bộ Chỉ huy Miền cùng bộ đội ta phòng và chống lại các phương tiện, vũ khí hóa học rất tàn độc của Mỹ - ngụy. Ông đã khẩn trương xây dựng và tổ chức Phòng Hóa học của Miền trong kháng chiến chống Mỹ với những nét sáng tạo độc đáo mà hiệu quả, phối hợp cùng các đơn vị hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ cấp trên giao dù phải vượt qua nhiều khó khăn, thiếu thốn.

Dấu ấn lớn trong cuộc đời ông là được Đảng tin tưởng phân công, Quốc hội khóa IX bầu làm Phó chủ tịch Quốc hội kiêm Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng và An ninh - một Ủy ban quan trọng và rất nhạy cảm được thành lập từ nhiệm kỳ 1992-1997 theo Hiến pháp năm 1992 và Luật Tổ chức Quốc hội mới. Thời kỳ đó cũng có những ý kiến băn khoăn: Có nên thành lập Ủy ban Quốc phòng và An ninh của Quốc hội không? Vì cho rằng: Quốc phòng và an ninh là những lĩnh vực hệ trọng thuộc phạm vi bí mật nhà nước, phải do Bộ Chính trị quyết định, không thể đưa ra công khai được. Nhưng với tinh thần dân chủ thảo luận trong Quốc hội đã đi đến nhận thức chung là: Ủy ban Quốc phòng và An ninh của Quốc hội không đi vào những vấn đề cụ thể về chỉ huy tác chiến, về bố trí và sử dụng các lực lượng vũ trang... mà Ủy ban chỉ tập trung vào những vấn đề thuộc phạm vi chính sách vĩ mô về quốc phòng, an ninh như: Xây dựng hệ thống pháp luật về quốc phòng, an ninh; giám sát việc thực hiện luật, pháp lệnh và các chính sách đối với lực lượng vũ trang; kiến nghị bảo đảm ngân sách cho quốc phòng, an ninh,...

Là người đầu tiên giữ cương vị Phó chủ tịch Quốc hội kiêm Chủ nhiệm Ủy ban với đặc thù như thế, ngay từ đầu ông đã trăn trở đến việc tạo tiếng nói đầu tiên cho Ủy ban Quốc phòng và An ninh trước Quốc hội khóa IX. Dù chỉ có một mình là chuyên trách ở Quốc hội, các thành viên khác đều kiêm nhiệm, nhưng tại Kỳ họp thứ hai, Ủy ban đã “trình làng” một bản thuyết trình về tình hình và nhiệm vụ quốc phòng, an ninh của đất nước trong thời kỳ đổi mới và một số kiến nghị có thể nói là khá thành công, mặc dù ban đầu có người cho là đụng đến những vấn đề “cấm kỵ”. Với lĩnh vực giám sát cũng rất rộng và nhạy cảm, sau thảo luận, Ủy ban đã chọn chuyên đề cần giám sát đầu tiên là tình hình biển đảo, tập trung trước tiên vào quần đảo Trường Sa. Những năm tiếp theo Ủy ban chú trọng đi khảo sát tình hình và giám sát các địa bàn biên giới, biển đảo phía Bắc, phía Nam.

Tiếp xúc và phục vụ ông trong công việc tại Quốc hội khóa IX và phần nào trong khóa X, tôi thấy ông luôn điềm đạm, nhẹ nhàng, khiêm tốn và dễ gần. Cán bộ, chuyên viên trong cơ quan Văn phòng Quốc hội cứ nghĩ ông vốn xuất thân là một trí thức đất Hà Thành, chắc hồi trẻ thư sinh và trưởng thành trong môi trường “lính cậu” đây - mẫu người như thế từ Quân đội chuyển ra hoạt động ở Quốc hội là phù hợp quá rồi. Ông không nói về mình nên hiếm ai biết những thành tích với quá khứ lẫy lừng trận mạc khắp các chiến trường của ông gần một nửa thế kỷ.

Tìm hiểu mới biết ông đã ba lần vào chiến đấu ở miền Nam với bao gian truân, thử thách. Đầu tiên là những tháng ngày Nam tiến như đã đề cập ở trên; tiếp đến là chuyến vượt biển Đông trên tàu không số cả tháng trời vật lộn với bão tố và sự săn lùng gắt gao của máy bay, tàu chiến Mỹ - ngụy, khi sắp cập bến ở miền Tây Nam bộ lại phải quay tàu ra vì địch đang càn quét trong đất liền quá rát. Lần thứ ba, mất nhiều tháng hành quân bộ cực kỳ gian khổ vượt Trường Sơn vào tận miền Đông Nam bộ càng tôi luyện ý chí kiên cường ở một sĩ quan tham mưu tác chiến dày dạn như ông.