Di sản văn hóa, lịch sử Quảng Trị - Từ ký ức chiến tranh đến hành trình viết tiếp hòa bình

Nhà nghiên cứu Lê Đức Thọ trình bày chuyên đề “Quảng Trị - Vùng đất của ký ức chiến tranh và khát vọng hòa bình”: Quảng Trị là mảnh đất ở trung tâm miền Trung Việt Nam, nơi gánh chịu nhiều chia cắt, chiến tranh và mất mát nhất trong lịch sử dân tộc, nhưng cũng là nơi kết tinh rõ nét ý chí kiên cường, bất khuất và khát vọng hòa bình sâu sắc của con người Việt Nam. Trong suốt các cuộc đấu tranh dựng nước và giữ nước, đặc biệt là kháng chiến chống Mỹ, Quảng Trị trở thành “vùng đất lửa”, tuyến đầu ác liệt với những đau thương tột cùng do bom đạn, chia cắt giới tuyến, ly tán gia đình và hủy diệt môi trường sống. Tuy nhiên, chính trong hoàn cảnh khắc nghiệt ấy đã hình thành những chiến công oanh liệt, những địa danh lịch sử bất tử và tinh thần hy sinh vì độc lập, thống nhất của dân tộc.

Từ ký ức chiến tranh, Quảng Trị để lại những bài học lớn về khát vọng hòa bình, được thể hiện qua ba phương diện chính. Thứ nhất là khát vọng sống và tồn tại của mỗi con người, gia đình và cộng đồng. Trong nghèo đói, thiên tai và bom đạn, người dân Quảng Trị vẫn kiên cường bám đất, sáng tạo nên các hệ thống làng hầm, địa đạo, vừa sản xuất vừa chiến đấu, nuôi dưỡng niềm tin vào ngày mai. Thứ hai là khát vọng thống nhất, độc lập và toàn vẹn lãnh thổ của đất nước. Quảng Trị gắn liền với những dòng sông chia cắt lịch sử như Hiền Lương - Bến Hải, trở thành biểu tượng của nỗi đau phân ly nhưng cũng là biểu tượng cho ý chí không khuất phục và quyết tâm thống nhất non sông. Thứ ba là khát vọng hàn gắn, hòa hợp, hòa giải, hội nhập và phát triển trong thời hậu chiến. Sau chiến tranh, Quảng Trị nỗ lực khắc phục hậu quả bom mìn, tái thiết đời sống, thúc đẩy hòa giải dân tộc, mở cửa hội nhập và phát huy giá trị ký ức chiến tranh như một thông điệp vì hòa bình.

Quảng Trị nằm ở điểm phát khởi của Quốc lộ 9, điểm đầu mối của trục hành lang Đông - Tây - con đường thượng đạo xuyên Trường Sơn xưa và con đường xuyên Á nay - con đường lịch sử mang trên mình nó nhiều dấu tích, dấu ấn của nhiều thời đại. Đường 9 - con đường mưu đồ và tham vọng của thực dân, đế quốc trong cuộc chiến tranh xâm lược một thời từng là con đường tội ác, con đường máu và cũng là con đường đầy chiến công về cuộc chiến đấu kiên cường, dũng cảm của quân và dân Quảng Trị - miền Nam; con đường ám ảnh với nỗi thất bại nhục nhã, ê chề của quân viễn chinh Pháp và Mỹ đang là con đường mở cửa, giao lưu, hội nhập quốc tế thời kinh tế thị trường với đầy đủ điều kiện để có thể đưa Quảng Trị đi lên, phát triển cùng cả nước và khu vực. Các cửa biển và lợi thế về khai thác kinh tế biển (đánh bắt, nuôi trồng và dịch vụ nghề biển), cảng biển (Cửa Việt, Mỹ Thuỷ, đảo Cồn Cỏ) và lợi thế nằm trên trục Nam - Bắc nơi có cả 3 tuyến đường chính: Quốc lộ 1 - đường sắt xuyên Việt và đường Trường Sơn đi qua là những điều kiện thuận lợi cho Quảng Trị thực hiện khát vọng vươn mình.

Quảng Trị hôm nay là một “bảo tàng sống” của ký ức chiến tranh và khát vọng hòa bình, nhắc nhở các thế hệ trân trọng giá trị độc lập, tự do, hướng tới một Việt Nam phát triển, văn minh và bền vững trong cộng đồng quốc tế.

"Vai trò của các di tích trong lịch sử trên địa bàn tỉnh Quảng Trị trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc hiện nay" của Thượng tá, Thạc sĩ Nguyễn Chí Hiếu - Phó chánh Văn phòng, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị: Quảng Trị là vùng đất có vị trí địa chính trị, địa quân sự đặc biệt quan trọng trong lịch sử dân tộc Việt Nam, là điểm giao thoa chiến lược giữa hai miền Bắc - Nam. Trong thế kỷ XX, nơi đây trở thành một trong những chiến trường ác liệt nhất, ghi dấu những mất mát, hy sinh to lớn nhưng đồng thời cũng tỏa sáng ý chí quật cường, tinh thần yêu nước và khát vọng độc lập của nhân dân Việt Nam. Với hơn 600 di tích lịch sử đã được kiểm kê, trong đó có hàng trăm di tích cấp quốc gia và ba di tích quốc gia đặc biệt, Quảng Trị được ví như một “bảo tàng sống” của lịch sử đấu tranh cách mạng.

Nổi bật trong hệ thống di tích là Thành cổ Quảng Trị - nơi diễn ra cuộc chiến đấu 81 ngày đêm năm 1972 mang ý nghĩa chiến lược quyết định, thu hút sự quan tâm của dư luận trong nước và quốc tế, góp phần quan trọng vào thắng lợi trên bàn đàm phán Paris. Đôi bờ Hiền Lương - Bến Hải là biểu tượng của nỗi đau chia cắt và khát vọng thống nhất đất nước. Địa đạo Vịnh Mốc cùng hệ thống làng hầm Vĩnh Linh thể hiện trí tuệ, sức sáng tạo và ý chí sinh tồn phi thường của quân và dân trong mưa bom bão đạn. Bên cạnh đó là các địa danh lịch sử như Cồn Cỏ, Đường 9 - Khe Sanh, Dốc Miếu, Hàng rào điện tử McNamara, các nghĩa trang liệt sĩ… tạo thành quần thể di tích có giá trị đặc biệt to lớn.

Các di tích lịch sử Quảng Trị không chỉ lưu giữ ký ức bi tráng của dân tộc mà còn là “nhân chứng sống” phản ánh sự tàn khốc của chiến tranh và vẻ đẹp bất diệt của chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam. Chúng đóng vai trò quan trọng trong giáo dục truyền thống, hun đúc lòng yêu nước, bồi dưỡng lý tưởng sống và bản lĩnh chính trị cho thế hệ trẻ, lực lượng vũ trang và toàn xã hội. Những chuyến “về nguồn” tại Quảng Trị tạo nên môi trường giáo dục trực quan, sinh động, khơi dậy ý thức trách nhiệm, lòng biết ơn và trân trọng giá trị hòa bình, độc lập.

Bên cạnh giá trị tinh thần, hệ thống di tích còn góp phần thúc đẩy phát triển du lịch văn hóa - lịch sử, quảng bá hình ảnh Quảng Trị anh hùng, tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội và củng cố quốc phòng - an ninh. Tuy nhiên, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích vẫn đối mặt với nhiều khó khăn như sự xuống cấp của di tích, hạn chế về nguồn lực, quản lý chưa đồng bộ và khai thác du lịch chưa tương xứng tiềm năng.

Trước thực tiễn đó, cần triển khai các giải pháp đồng bộ: tăng cường đầu tư bảo tồn, đổi mới giáo dục truyền thống, ứng dụng công nghệ số, phát triển du lịch liên kết và huy động sự tham gia của toàn xã hội. Đặc biệt, ý tưởng xây dựng Khu Tâm linh Liên hoàn Quảng Trị mang ý nghĩa chiến lược, nhằm kết nối các di tích, tôn vinh sự hy sinh, lan tỏa thông điệp hòa bình và có tiềm năng trở thành biểu tượng tâm linh - lịch sử mang tầm quốc tế, khẳng định giá trị bền vững của Quảng Trị trong hiện tại và tương lai. 

Nhà báo Nguyễn Hoàn - nguyên Phó giám đốc Sở Thông tin - Truyền thông tỉnh Quảng Trị với chuyên đề “Ý nghĩa văn hóa và nhân văn của các di tích lịch sử Quảng Trị đối với dân tộc Việt Nam và cộng đồng quốc tế” chia sẻ: Quảng Trị là một không gian lịch sử - văn hóa đặc biệt của Việt Nam, nơi ký ức chiến tranh, sự hy sinh và khát vọng hòa bình của dân tộc được kết tinh sâu sắc. Không chỉ là một địa danh hành chính, Quảng Trị còn là “nơi lưu giữ ký ức” của quốc gia, nơi ký ức cá nhân và ký ức tập thể hội tụ thành biểu tượng văn hóa - đạo đức. Hệ thống di tích lịch sử phong phú như Thành Cổ Quảng Trị, sông Bến Hải - cầu Hiền Lương, nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Trường Sơn, Đường 9, địa đạo Vịnh Mốc... vừa là chứng tích chiến tranh, vừa là “hạ tầng ký ức” phản chiếu quá khứ, soi sáng hiện tại và định hướng tương lai.

Về phương diện văn hóa, các di tích lịch sử Quảng Trị là trầm tích độc đáo của ký ức dân tộc, góp phần hình thành và củng cố bản sắc văn hóa Việt Nam. Những không gian này không chỉ lưu giữ sự kiện lịch sử mà còn là nơi cộng đồng tái tạo ký ức thông qua các nghi lễ tưởng niệm, lễ hội vì hòa bình và thực hành văn hóa liên thế hệ. Quảng Trị trở thành không gian biểu tượng mang tính hai mặt: vừa là vết thương chiến tranh, vừa là niềm kiêu hãnh và khát vọng thống nhất, hòa bình. Ký ức tại đây, khi được chuyển hóa thành nguồn lực mềm, có khả năng thúc đẩy sáng tạo văn hóa, phát triển du lịch trải nghiệm và nâng cao vị thế văn hóa Việt Nam trong hội nhập quốc tế.

Về phương diện nhân văn, từ nỗi đau chiến tranh đã hình thành ở Quảng Trị một triết học hòa bình sâu sắc, nhấn mạnh sự tôn trọng nhân phẩm con người, lòng khoan dung và khả năng hòa giải. Các hành vi tưởng niệm, những câu chuyện lịch sử gắn với di tích, cùng sự trở lại của cựu binh và các tổ chức quốc tế đã biến Quảng Trị thành không gian chữa lành ký ức, nơi đối thoại giữa quá khứ và hiện tại, giữa Việt Nam và thế giới. Tưởng niệm ở đây không nhằm duy trì nỗi đau mà hướng đến giáo dục đạo đức, nuôi dưỡng lòng nhân ái và trách nhiệm đối với hòa bình.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích Quảng Trị cần được đặt trong chiến lược quốc gia và quốc tế: coi di tích là hạ tầng ký ức, phát triển du lịch hòa bình, trao quyền cho cộng đồng, đổi mới giáo dục ký ức và tăng cường truyền thông đa phương tiện. Qua đó, Quảng Trị không chỉ là di sản của quá khứ mà trở thành điểm tựa tinh thần cho tương lai, gửi tới nhân loại thông điệp phổ quát về ký ức, hòa bình và nhân văn.

Chuyên đề “Phát huy giá trị của di tích lịch sử trong giao lưu, hợp tác quốc tế trên mảnh đất Quảng Trị” của Phó giáo sư Tiến sĩ Hoàng Chí Hiếu - Chủ nhiệm khoa Lịch sử Trường đại học Sư phạm Huế và Thạc sĩ Trần Ngọc Lân - Giám đốc Sở Ngoại vụ tỉnh Quảng Trị được Phó giáo sư Tiến sĩ Nguyễn Chí Hiếu trình bày tại Hội thảo: Việc phát huy giá trị di tích lịch sử - văn hóa trong bối cảnh giao lưu và hợp tác quốc tế có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với mỗi quốc gia. Di tích không chỉ là nơi lưu giữ ký ức lịch sử mà còn là “sứ giả văn hóa”, giúp cộng đồng quốc tế hiểu rõ hơn về quá trình hình thành, đấu tranh và phát triển của một dân tộc. Thông qua các hoạt động tham quan, nghiên cứu, bảo tồn và đối thoại tại di tích, sự tin cậy, tinh thần hòa bình, hữu nghị và hợp tác giữa các quốc gia được củng cố, đồng thời mở ra cơ hội thu hút nguồn lực quốc tế cho bảo tồn di sản, phát triển du lịch và tăng trưởng kinh tế bền vững. Quảng Trị là địa phương tiêu biểu của Việt Nam hội tụ những giá trị lịch sử - văn hóa đặc biệt, có chiều sâu và mang tầm vóc quốc tế. Từ thế kỷ XI đến nay, vùng đất này liên tục gắn liền với những bước ngoặt lớn của lịch sử dân tộc: từ quá trình mở cõi về phương Nam, vai trò thủ phủ xứ Đàng Trong, kinh đô dã chiến Tân Sở cuối thế kỷ XIX, cho đến việc trở thành tuyến đầu khốc liệt nhất trong chiến tranh cách mạng giai đoạn 1954-1975. Quảng Trị được xem như “hình ảnh thu nhỏ” của chiến tranh Việt Nam, nơi hội tụ những biểu tượng lịch sử nổi bật như Hiền Lương - Bến Hải, Khe Sanh, Đường 9 - Nam Lào, Thành cổ Quảng Trị, Địa đạo Vịnh Mốc và hệ thống làng hầm Vĩnh Linh. Bên cạnh giá trị lịch sử, Quảng Trị có lợi thế lớn về vị trí địa lý và hệ thống giao thông, nằm trên hành lang kinh tế Đông - Tây, kết nối Việt Nam với Lào, Thái Lan và khu vực Đông Nam Á. Điều này giúp Quảng Trị có khả năng trở thành điểm trung chuyển quan trọng trong mạng lưới du lịch khu vực, đặc biệt khi gắn kết với tuyến hành trình di sản miền Trung, di sản thế giới Phong Nha - Kẻ Bàng, hệ thống bờ biển và đảo Cồn Cỏ.

Trong bối cảnh hội nhập toàn cầu và những xung đột vẫn diễn ra trên thế giới, việc phát huy giá trị di tích lịch sử ở Quảng Trị mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi địa phương. Các di tích trở thành “sức mạnh mềm” giúp Việt Nam khẳng định bản sắc, nâng cao vị thế quốc tế và truyền tải thông điệp hòa bình. Quảng Trị với di sản chiến tranh đặc thù, có tiềm năng trở thành điểm đến quốc tế của hòa bình, hòa giải và nhân văn.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, cần triển khai đồng bộ các giải pháp: Nâng tầm di tích thành không gian đối thoại quốc tế; đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong rà phá bom mìn, bảo tồn di tích và hoạt động nhân đạo; phát triển du lịch văn hóa - hòa bình gắn với thị trường quốc tế; ứng dụng công nghệ số trong bảo tồn và quảng bá di sản; đồng thời xây dựng bộ hồ sơ di sản tư liệu tầm thế giới trình UNESCO. Những giải pháp này không chỉ góp phần bảo tồn ký ức lịch sử mà còn đóng góp tích cực vào hòa bình, hiểu biết và hợp tác quốc tế lâu dài.

Chuyên đề “Tuồng Chợ Cạn - một loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian đặc sắc ở Quảng Trị” do Tiến sĩ Nguyễn Bình - Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử tỉnh Quảng Trị trình bày: Quảng Trị là vùng đất giàu truyền thống lịch sử, văn hóa và nghệ thuật dân gian, từng lưu giữ nhiều loại hình diễn xướng đặc sắc như hò, múa, chèo cạn, bả trạo... Trong đó, Tuồng Chợ Cạn là một loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian nửa sân khấu từng rất nổi tiếng. Tuy nhiên, do hậu quả nặng nề của chiến tranh và biến động xã hội, loại hình này đã dần mai một và hiện không còn tồn tại trong đời sống văn hóa địa phương.

Tuồng Chợ Cạn gắn liền với trung tâm thương mại Chợ Cạn (nay thuộc xã Triệu Cơ, Quảng Trị), nơi từng là đầu mối kinh tế - văn hóa quan trọng của vùng đồng bằng ven biển. Dù nguồn gốc hình thành chưa được xác định rõ, các nghiên cứu đưa ra ba giả thuyết: xuất hiện từ thời Chúa Nguyễn; hình thành dưới triều vua Tự Đức; hoặc ra đời muộn hơn vào đầu thế kỷ XX, thời vua Khải Định, gắn với các nghệ nhân nổi tiếng như Thất Luận, Bát Lạng, Cửu Thẻ.

Đoàn Tuồng Chợ Cạn từng có quy mô khoảng 15 người, gồm đào, kép và các bộ phận phụ trợ. Đoàn biểu diễn chủ yếu tại các phiên chợ, đình làng trong và ngoài tỉnh, thậm chí nhiều lần được mời vào Huế. Các vở diễn phong phú, khai thác tích truyện Trung Hoa và truyện dân gian Việt Nam, nổi bật là vở “Sơn Hậu”. Hình thức diễn xướng, âm nhạc, trang phục mang đậm nét tuồng truyền thống, chịu ảnh hưởng nhưng không bị hòa tan bởi tuồng cung đình Huế.

Từ năm 1947, do chiến tranh ác liệt, Tuồng Chợ Cạn tan rã và lụi tàn. Những nỗ lực phục dựng vào các năm 1996, 2011 chỉ mang tính ngắn hạn. Hiện nay, việc bảo tồn gặp nhiều khó khăn do thiếu nghệ nhân, khán giả và môi trường diễn xướng. Dù vậy, việc thành lập Đoàn Nghệ thuật truyền thống tỉnh Quảng Trị năm 2019 mở ra hy vọng mong manh cho khả năng phục dựng và quảng bá Tuồng Chợ Cạn trong tương lai.

Thạc sĩ Đinh Trung Hiếu - Phó bí thư Tỉnh đoàn tỉnh Quảng Trị với chuyên đề “Thanh niên tỉnh Quảng Trị gìn giữ bản sắc văn hóa, lịch sử trong việc lan toả giá trị dân tộc thể hiện lòng yêu nước, hội nhập quốc tế”: Quảng Trị là mảnh đất đặc biệt của miền Trung Việt Nam, nơi lắng đọng dày đặc các lớp trầm tích lịch sử, văn hóa và ký ức chiến tranh. Trải qua nhiều giai đoạn lịch sử từ vùng biên viễn Đại Việt - Champa, thời kỳ phân tranh Trịnh - Nguyễn đến giới tuyến quân sự tạm thời vĩ tuyến 17 và chiến trường ác liệt trong kháng chiến chống Mỹ, Quảng Trị luôn gắn liền với những cuộc chia cắt, hy sinh và khát vọng hòa bình. Hệ thống di tích như Hiền Lương - Bến Hải, Thành cổ Quảng Trị, địa đạo Vịnh Mốc, Đường Trường Sơn, cùng các nghĩa trang liệt sĩ quốc gia đã biến nơi đây thành một “bảo tàng sống” của lịch sử Việt Nam hiện đại, mang giá trị sâu sắc về hòa bình, hòa giải và bản sắc dân tộc.

Di sản văn hóa - lịch sử Quảng Trị không chỉ là ký ức quá khứ mà còn là nguồn lực tinh thần quan trọng để giáo dục truyền thống, lan tỏa giá trị nhân văn và kết nối quá khứ với hiện tại, tương lai. Trong dòng chảy đó, thanh niên Quảng Trị được xác định là lực lượng kế thừa và lan tỏa các giá trị di sản. Thông qua các hoạt động của tổ chức Đoàn như “Tháng Bảy tri ân”, “Lễ thắp nến tri ân”, “Hành trình về nguồn”, tuổi trẻ đã góp phần làm cho lịch sử trở nên sống động, gần gũi, bồi đắp lý tưởng cách mạng và ý thức công dân.

Đặc biệt, thanh niên Quảng Trị không chỉ tham gia bảo tồn di tích bằng các hoạt động tình nguyện, chỉnh trang cảnh quan mà còn tiên phong ứng dụng công nghệ số trong số hóa di sản. Nhiều mô hình gắn mã QR, xây dựng video, bản đồ số, sản phẩm truyền thông đa phương tiện đã giúp di sản tiếp cận rộng rãi hơn, nhất là với giới trẻ. Qua đó, thanh niên từng bước trở thành chủ thể sáng tạo và “người kể chuyện di sản” trong thời đại số.

Từ thực tiễn này, bài viết khẳng định cần tiếp tục phát huy vai trò nòng cốt của thanh niên trong giáo dục truyền thống, quản lý và bảo tồn di tích, đẩy mạnh chuyển đổi số, đào tạo nhân lực truyền thông di sản và mở rộng hợp tác, giao lưu trong nước, quốc tế. Đây chính là con đường để tuổi trẻ Quảng Trị “viết tiếp hòa bình”, góp phần xây dựng địa phương trở thành không gian văn hóa của ký ức, hòa bình và phát triển bền vững.

Đại tá Trần Ngọc Sâm - Chủ tịch Hội CCB tỉnh Quảng Trị trình bày chuyên đề “Khu tâm linh Quảng Trị - biểu tượng của hòa bình và thống nhất đất nước” thông qua đề xuất mong muốn Đảng, Nhà nước, Chính phủ và tỉnh Quảng Trị quan tâm dành nguồn lực, tâm huyết xây dựng một Khu tâm linh bên bờ bắc sông Thạch Hãn. Công trình này không chỉ mang ý nghĩa tưởng niệm, tri ân sâu sắc các anh hùng liệt sĩ đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc, mà còn là biểu tượng thiêng liêng của ý chí chiến đấu quật cường, bất khuất của các thế hệ người lính Việt Nam. Đây sẽ là không gian để các thế hệ hôm nay và mai sau bày tỏ lòng biết ơn, giáo dục truyền thống yêu nước và khơi dậy trách nhiệm gìn giữ hòa bình.

Cùng với việc xây dựng Khu tâm linh, bài viết nhấn mạnh sự cần thiết của những giải pháp đồng bộ, thiết thực nhằm phát huy tối đa giá trị hệ thống di tích lịch sử trên địa bàn Quảng Trị. Trọng tâm trước hết là xây dựng Đề án tổng thể “Quảng Trị - Biểu tượng hòa bình của thế giới” với tầm nhìn đến năm 2045, gắn công tác bảo tồn di tích với phát triển kinh tế - xã hội. Theo đó, cần tiếp tục đầu tư hạ tầng du lịch, tôn tạo các di tích trọng điểm, khuyến khích du lịch cộng đồng, tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương, đồng thời mở rộng hợp tác quốc tế và tăng cường truyền thông đa ngôn ngữ để quảng bá hình ảnh Quảng Trị ra thế giới.

Bên cạnh đó, công tác bảo tồn cần gắn chặt với ứng dụng công nghệ số thông qua số hóa tư liệu, hiện vật, hồi ức lịch sử; triển khai thuyết minh tự động, thực tế ảo và xây dựng bản đồ số du lịch hòa bình nhằm nâng cao trải nghiệm cho du khách. Việc xây dựng thương hiệu “Quảng Trị - Biểu tượng hòa bình” cũng được xác định là nhiệm vụ quan trọng, thông qua tổ chức các sự kiện quốc tế, tạo hệ thống nhận diện thống nhất và huy động sự đồng hành của các tổ chức quốc tế.

Ngoài ra, nội dung còn đề cập đến việc đa dạng hóa sản phẩm du lịch lịch sử - hòa bình, kết hợp du lịch trải nghiệm, tri ân và giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Cuối cùng, bài viết nhấn mạnh vai trò của sức mạnh tổng hợp từ hệ thống chính trị và cộng đồng, trong đó Hội CCB tỉnh Quảng Trị tiếp tục phát huy bản chất Bộ đội Cụ Hồ, đồng hành cùng chính quyền và nhân dân trong gìn giữ ký ức lịch sử, lan tỏa thông điệp hòa bình và bồi đắp lòng yêu nước cho các thế hệ mai sau.

Đồng chí Mai Xuân Thành - Phó giám đốc Sở Văn hóa, thể thao và du lịch tỉnh Quảng Trị thay mặt đồng chí Lê Minh Tuấn - Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị trình bày chuyên đề “Bảo tồn, phát huy các giá trị di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế”: Quảng Trị là vùng đất có vị trí chiến lược đặc biệt trong lịch sử và văn hóa Việt Nam, nơi giao thoa, tiếp biến của nhiều không gian văn hóa lớn như Việt - Mường - Chăm pa, Đông Sơn - Sa Huỳnh, Đàng Trong - Đàng Ngoài, Bắc - Nam. Trải qua chiều dài lịch sử, sự giao thoa ấy đã tạo nên bản sắc văn hóa riêng, giàu chiều sâu, gắn liền với truyền thống đấu tranh kiên cường vì độc lập, tự do của dân tộc. Các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể tại Quảng Trị là minh chứng sinh động cho quá khứ hào hùng và giá trị cội nguồn của dân tộc, đồng thời là bộ phận quan trọng của kho tàng di sản văn hóa Việt Nam.

Bên cạnh tài nguyên thiên nhiên đa dạng với bờ biển dài, rừng nguyên sinh, hệ sinh thái phong phú và di sản thiên nhiên thế giới Phong Nha - Kẻ Bàng, Quảng Trị nổi bật với hệ thống di tích lịch sử - văn hóa, cách mạng đồ sộ. Toàn tỉnh có 647 di tích, trong đó có 4 di tích quốc gia đặc biệt, 70 di tích quốc gia và hàng trăm di tích cấp tỉnh. Nhiều địa danh tiêu biểu như Thành cổ Quảng Trị, Địa đạo Vịnh Mốc, Đôi bờ Hiền Lương - Bến Hải, Nghĩa trang liệt sĩ Trường Sơn, Đường 9... đã trở thành biểu tượng của ký ức chiến tranh, khát vọng hòa bình. Ngoài ra, các công trình kiến trúc, tôn giáo, tín ngưỡng và hệ thống bảo tàng, cùng nhiều di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc, phản ánh đời sống tinh thần phong phú của cộng đồng các dân tộc trên địa bàn.

Trên cơ sở các chủ trương, chiến lược của Đảng và Nhà nước về phát triển du lịch văn hóa và công nghiệp văn hóa, tỉnh Quảng Trị xác định du lịch là ngành kinh tế mũi nhọn, gắn với bảo tồn và phát huy di sản. Định hướng giai đoạn 2026-2030 tập trung phát triển du lịch bền vững dựa trên bốn trụ cột: văn hóa, môi trường, xã hội và kinh tế; coi bảo tồn văn hóa là nguyên tắc ưu tiên. Các giải pháp trọng tâm gồm nâng cao nhận thức cộng đồng, huy động nguồn lực đầu tư bảo tồn di tích, đa dạng hóa sản phẩm du lịch văn hóa - lịch sử, đẩy mạnh quảng bá xúc tiến, phát triển nguồn nhân lực và tăng cường quản lý nhà nước. Qua đó, Quảng Trị hướng tới trở thành biểu tượng của khát vọng hòa bình và điểm đến du lịch văn hóa hấp dẫn hàng đầu của Việt Nam và khu vực châu Á.

Đồng chí Hà Sỹ Đồng trình bày chuyên đề “Phát triển du lịch tâm linh tại Quảng Trị - Gắn bảo tồn di sản với phát triển kinh tế và lan tỏa giá trị hòa bình” làm rõ những định hướng và giải pháp thiết thực cho du lịch tâm linh, mở ra hướng phát triển kinh tế bền vững, lan tỏa thông điệp hòa bình đến bạn bè trong nước và quốc tế: Du lịch tâm linh tại Quảng Trị không thuần túy là hoạt động hành hương tín ngưỡng, mà là hành trình chiêm nghiệm lịch sử, tri ân sự hy sinh và hướng tới hòa bình. Với đặc thù là không gian ký ức chiến tranh dày đặc và hệ thống di tích mang tầm vóc quốc gia, du lịch tâm linh Quảng Trị hội tụ đồng thời các giá trị lịch sử, văn hóa, đạo lý và nhân văn sâu sắc.

Bên cạnh ý nghĩa tinh thần, du lịch tâm linh còn giữ vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế địa phương theo hướng bền vững. Khi được tổ chức và quản trị phù hợp, loại hình du lịch này tạo ra nguồn thu ổn định từ các hoạt động dịch vụ như lưu trú, vận tải, ẩm thực, thương mại, hướng dẫn và trải nghiệm văn hóa, đồng thời kích thích sự phát triển của các ngành kinh tế phụ trợ. Do đặc điểm khách du lịch tâm linh thường có thời gian lưu trú dài, nhu cầu chi tiêu đa dạng và xu hướng quay trở lại, đây là nguồn cầu tương đối ổn định, ít chịu tác động của tính mùa vụ.

Du lịch̀du lịch tâm linh còn góp phần tạo việc làm tại chỗ, nâng cao sinh kế và vai trò chủ thể của cộng đồng địa phương. Người dân không chỉ là người cung ứng dịch vụ mà còn là người gìn giữ, kể chuyện và truyền tải ký ức lịch sử, qua đó hình thành mô hình phát triển kinh tế dựa trên di sản, giảm áp lực di cư lao động và bảo đảm phân phối lợi ích theo hướng bao trùm.

Đặc biệt, du lịch tâm linh gắn với ký ức chiến tranh và thông điệp hòa bình giúp nâng cao giá trị thương hiệu điểm đến Quảng Trị, tạo ra lợi thế cạnh tranh khác biệt trên bản đồ du lịch Việt Nam và khu vực. Thương hiệu “không gian ký ức - hòa giải - hòa bình” không chỉ thu hút du khách mà còn mở ra cơ hội hợp tác đầu tư dài hạn, giao lưu quốc tế và phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, giáo dục, nghiên cứu.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy du lịch tâm linh tại Quảng Trị vẫn phát triển chưa tương xứng với tiềm năng. Hoạt động còn phân tán, nặng về tham quan, thiếu kết nối không gian và chiều sâu diễn giải. Nguy cơ thương mại hóa ở một số điểm đến làm suy giảm tính thiêng của di tích; thông điệp hòa bình - giá trị cốt lõi tạo nên bản sắc riêng của Quảng Trị - chưa được thể hiện một cách nhất quán, bài bản và có chiều sâu học thuật.

Trong bối cảnh quốc tế, nhiều quốc gia đã coi du lịch ký ức và du lịch hòa bình là công cụ quan trọng của giáo dục công dân, hòa giải xã hội và ngoại giao văn hóa, đồng thời tạo ra giá trị kinh tế bền vững dựa trên sức mạnh mềm. Đây là kinh nghiệm quý để Quảng Trị tham khảo, từ đó lựa chọn mô hình phát triển du lịch tâm linh vừa hiệu quả về kinh tế, vừa giữ gìn trọn vẹn giá trị lịch sử - tinh thần của không gian ký ức chiến tranh.