ĐIỂM SÁNG VỀ GIÁO DỤC PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG CHO SINH VIÊN TẠI TRUNG TÂM GIÁO DỤC QUỐC PHÒNG VÀ AN NINH, TRƯỜNG QUÂN SỰ QUÂN KHU 7 TRONG BỐI CẢNH CHUYỂN ĐỔI SỐ

 Trong kỷ nguyên hội nhập, suy thoái môi trường và biến đổi khí hậu đã trở thành thách thức an ninh phi truyền thống, đe dọa phát triển bền vững. Ở Việt Nam, bảo vệ môi trường là một trong những trụ cột của phát triển bền vững. Tuy nhiên, để hệ thống pháp luật, đặc biệt là Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, đi vào đời sống, sự quản lý của cơ quan chức năng là chưa đủ; điều cốt lõi nằm ở việc kiến tạo ý thức tự giác thượng tôn pháp luật của mỗi cá nhân. Giáo dục pháp luật về môi trường cho sinh viên là nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược.

Giáo dục quốc phòng và an ninh cho sinh viên không chỉ đơn thuần là truyền thụ kiến thức quân sự, nghệ thuật tác chiến mà còn là rèn luyện nhân cách, bản lĩnh chính trị và ý thức trách nhiệm công dân. Với lưu lượng tiếp nhận và đào tạo hàng vạn sinh viên mỗi năm, Trung tâm Giáo dục quốc phòng và an ninh, Trường Quân sự Quân khu 7 luôn chú trọng đổi mới toàn diện công tác quản lý, giảng dạy và chuyển đổi số nhằm tạo ra một môi trường giáo dục quân sự chuẩn mực, góp phần thực hiện tốt chủ trương bảo vệ môi trường, trồng cây xanh không chỉ là “nét đẹp văn hóa truyền thống”, mà còn mang lại mảng xanh trong khuôn viên doanh trại, thao trường huấn luyện tạo bóng mát, không khí trong lành, góp phần xây dựng cơ quan, đơn vị” [1].

Đặc biệt, sự rèn luyện này càng trở nên ý nghĩa khi toàn quân đang tích cực đẩy mạnh phong trào “xây dựng môi trường sống xanh, văn minh, kỷ luật”, xem việc bảo vệ cảnh quan, môi trường sinh thái là một tiêu chí quan trọng trong xây dựng đơn vị vững mạnh toàn diện “Mẫu mực, tiêu biểu” [2].

Mặc dù vậy, công tác giáo dục pháp luật nói chung và pháp luật môi trường nói riêng tại các khóa học giáo dục quốc phòng hiện nay vẫn đang đối diện với không ít thách thức. Thời gian khóa học tương đối ngắn (chỉ từ 3 đến 4 tuần), cường độ huấn luyện thao trường cao, khiến việc lồng ghép các chuyên đề pháp luật môi trường dễ rơi vào tình trạng quá tải, nặng về lý thuyết. Đối tượng chủ yếu là sinh viên Gen Z, quen tiếp nhận thông tin nhanh, trực quan qua thiết bị thông minh và mạng xã hội.

Nếu chỉ duy trì phương pháp tuyên truyền truyền thống bằng khẩu hiệu, băng rôn hay các bài giảng đọc chép điều luật một chiều, hiệu quả giáo dục sẽ khó đạt được kết quả như mong đợi.

Trước thực trạng đó, công cuộc chuyển đổi số quốc gia đã mở ra giải pháp cho bài toán này. Số hóa bài giảng và tăng tương tác giúp tận dụng thời gian khóa học, phù hợp cách tiếp nhận của giới trẻ. Bài viết đề xuất nội dung và giải pháp nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật, lan tỏa lối sống xanh từ môi trường quân ngũ ra xã hội.

 Bảo vệ môi trường không chỉ là vấn đề sinh thái hay kỹ thuật thuần túy, mà đã được nâng lên thành một thiết chế pháp lý mang tính bắt buộc. Nhận thức sâu sắc vấn đề này, hệ thống pháp luật Việt Nam đã có những quy định hết sức chặt chẽ nhằm luật hóa trách nhiệm của các cơ sở giáo dục. Cụ thể, tại Khoản 1, Điều 153 của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã quy định rõ ràng: “Chương trình giáo dục, đào tạo các cấp học, trình độ đào tạo phải tích hợp, lồng ghép nội dung giáo dục, đào tạo về bảo vệ môi trường” [3]. Đây là cơ sở pháp lý nền tảng, mang tính mệnh lệnh, buộc toàn bộ hệ thống giáo dục quốc dân, trong đó có các trung tâm giáo dục quốc phòng và an ninh, phải coi giáo dục pháp luật về môi trường là nhiệm vụ gắn với chuyên môn.

Thông tư số 02/2022/TT-BTNMT hướng dẫn cụ thể việc truyền thông, giáo dục pháp luật. Thông tư nhấn mạnh yêu cầu phải đa dạng hóa các phương thức tuyên truyền, bảo đảm phù hợp với đặc thù tâm lý, lứa tuổi của từng nhóm đối tượng nhằm “nâng cao nhận thức, hình thành ý thức và thay đổi hành vi bảo vệ môi trường” [4].

Với Trung tâm Giáo dục quốc phòng và an ninh, Trường Quân sự Quân khu 7, nhiệm vụ này có ý nghĩa đặc biệt. Giáo dục quốc phòng và an ninh kết hợp môi trường học thuật với kỷ luật quân đội. Việc lồng ghép pháp luật bảo vệ môi trường vào khóa học không chỉ nhằm thực thi Luật Bảo vệ môi trường 2020, mà còn là bước cụ thể hóa quan điểm của Đảng về phòng ngừa các thách thức an ninh phi truyền thống.

 Những năm qua, Đảng ủy, Ban Giám hiệu Trường Quân sự Quân kh u 7 và Ban Giám đốc Trung tâm chú trọng xây dựng môi trường sư phạm quân sự kiểu mẫu. Bằng việc đẩy mạnh phong trào thi đua “Xây dựng môi trường sống xanh, văn minh, kỷ luật”, nhà trường đã biến khuôn viên doanh trại thành một không gian “sáng – xanh – sạch – đẹp”. Hàng vạn sinh viên khi đến đây học tập đều được rèn luyện nếp sống chính quy, nơi các hoạt động rèn luyện thể chất, học tập chính trị luôn song hành cùng các phong trào như “Ngày Chủ nhật xanh”, “Nói không với rác thải nhựa”, hay các hoạt động phân loại rác tại nguồn. Nhờ “kỷ luật thép” của quân đội, sinh viên hình thành được thói quen giữ gìn vệ sinh chung, tiết kiệm điện nước và bảo vệ cảnh quan đơn vị.

Tuy nhiên, công tác này vẫn còn một số hạn chế.

Thứ nhất, do thời gian của mỗi khóa học chỉ kéo dài từ ba đến bốn tuần, cùng với đó là lịch trình huấn luyện thao trường, học tập chính trị, điều lệnh vô cùng dày đặc, việc tổ chức các chuyên đề chuyên sâu về Luật Bảo vệ môi trường gặp nhiều khó khăn. Các nội dung pháp luật thường chỉ được lồng ghép qua các bài giảng lý thuyết trên giảng đường hoặc qua các câu khẩu hiệu, pa-nô tĩnh được treo trong khuôn viên doanh trại.

Thứ hai, theo các quy định chấm điểm nội vụ, sinh viên thực hiện tốt việc dọn dẹp vệ sinh hay bỏ rác đúng nơi quy định. Thế nhưng, nhiều khi đây chỉ là hành động tuân thủ cơ học mà chưa lan tỏa giá trị sống tới cộng đồng. Thực trạng này hoàn toàn trùng khớp với kết luận trong một nghiên cứu của Phạm Văn Lương nhiều hoạt động bảo vệ môi trường của giới trẻ “chỉ mang tính chất thời vụ, nhỏ lẻ mà không phải xuyên suốt, chưa có chỉ tiêu cụ thể và mang lại những giá trị thiết thực trong việc nâng cao ý thức bảo vệ môi trường cho sinh viên” [5]. Khi kết thúc khóa học và thoát khỏi sự giám sát của môi trường quân sự, những thói quen xanh này dễ bị mai một nếu sinh viên không hiểu thấu đáo các quy định mang tính thượng tôn pháp luật.

 Đối với lực lượng sinh viên hiện nay, chiếc điện thoại thông minh và môi trường mạng Internet không chỉ là công cụ giải trí mà còn là lăng kính chủ đạo để sinh viên nhìn nhận thế giới, tìm kiếm tri thức và tương tác xã hội. Đặc điểm nhận thức của thế hệ này là ưa thích các luồng thông tin ngắn gọn, trực quan, đa phương tiện và có tính tương tác cao.

Sự bùng nổ của chuyển đổi số đặt công tác giáo dục pháp luật về môi trường của Trung tâm Giáo dục quốc phòng và an ninh trước nhưng cơ hội và thách thức. Những phương pháp tuyên truyền truyền thống như phát thanh nội bộ, treo băng rôn hay các bài giảng lý thuyết kéo dài có thể trở nên kém hiệu quả, khó chạm đến cảm xúc và tâm lý của giới trẻ. Nhất là trong bối cảnh chuyển đổi số khi thông tin sai lệch về môi trường có thể được lan truyền nhanh, chính vì vậy cần trang bị cho sinh viên những hiểu biết đúng đắn về môi trường, từ đó họ nhận thức chính xác và có những phản ứng nhạy bén, có năng lực đấu tranh, chống những khuynh hướng phản tuyên truyền về môi trường.

Điều này đặt ra yêu cầu bức thiết: Trung tâm Giáo dục quốc phòng và an ninh cần phải “số hóa” các nội dung tuyên truyền pháp luật. Chuyển đổi số không chỉ đưa tài liệu lên mạng mà còn biến điều khoản pháp luật thành sản phẩm truyền thông sinh động.

 Thời gian tới, giáo dục pháp luật môi trường cần được triển khai đồng bộ bằng các giải pháp trọng tâm.

Thứ nhất, Trung tâm sẽ tập trung số hóa học liệu và đổi mới toàn diện phương thức truyền tải. Thay vì những bài giảng hay văn bản luật khô khan, định hướng sắp tới là từng bước kiến tạo một hệ sinh thái học liệu vi mô. Cụ thể, các điều khoản quy định về phân loại rác hay những chế tài xử phạt hành vi hủy hoại môi trường sẽ được chuyển hóa sinh động thành các hình ảnh đồ họa thông tin sắc nét và những đoạn video đồ họa chuyển động ngắn gọn dưới ba phút. Những học liệu này sẽ được tận dụng trình chiếu trên hệ thống màn hình LED tại giảng đường trước mỗi giờ học hoặc trong lúc giải lao. Hình ảnh và âm thanh trực quan giúp sinh viên tiếp nhận quy định pháp luật tự nhiên, gần gũi hơn.

Thứ hai, định hướng kiến tạo một “Không gian xanh số hóa” gắn chặt với rèn luyện kỷ luật quân đội sẽ là giải pháp phù hợp. Trung tâm hướng tới việc khai thác tối đa không gian xanh hiện hữu, từ khu vực nhà ăn đến các điểm tập kết rác thải, để biến nơi đây thành một “giảng đường mở” thông qua công nghệ mã phản hồi nhanh. Bằng việc tích hợp các bảng thông tin có mã quét tại mỗi khu vực chức năng,khi sinh viên dùng điện thoại thông minh quét mã, hệ thống không chỉ hiển thị thông tin sinh học của cảnh quan mà còn khéo léo lồng ghép những thông điệp pháp lý ngắn gọn. Sự kết hợp không gian thực – số giúp sinh viên chủ động khám phá pháp luật ngay trong doanh trại.

Thứ ba, công tác giáo dục pháp luật trong thời gian tới cần mở rộng không gian vật lý của những lớp học lý thuyết truyền thống để đẩy mạnh các nền tảng tương tác và ứng dụng cơ chế “trò chơi hóa” trên không gian mạng. Trung tâm sẽ hướng đến việc khai thác hiệu quả Cổng thông tin điện tử cùng các ứng dụng quen thuộc để tổ chức những cuộc thi trực tuyến tìm hiểu pháp luật môi trường vào dịp cuối tuần. Bảng điểm và biểu dương kịp thời có thể tăng hứng thú tham gia. Chính định hướng này sẽ là động lực tinh thần tự giác, biến việc tìm hiểu pháp luật môi trường thành một nhu cầu tự nguyện và tự nhiên.

Thứ tư, để ý thức thượng tôn pháp luật bắt rễ sâu bền, phương hướng then chốt là phải chuẩn hóa và chuyển đổi số quy trình quản lý, đánh giá thi đua gắn với tiêu chí môi trường.

Theo lộ trình này, quy trình chấm điểm nội vụ và vệ sinh hàng ngày sẽ được minh bạch hóa và số hóa hoàn toàn. Kết quả đánh giá sẽ được cập nhật liên tục trên Bảng tin điện tử nội bộ, đi kèm với hình ảnh trực quan tôn vinh những cá nhân, tập thể giữ gìn tốt môi trường, đồng thời nhắc nhở kịp thời các trường hợp vi phạm.

Việc công khai theo thời gian thực vừa phát huy cao độ tính răn đe của kỷ luật quân đội, vừa kịp thời nhân rộng những tấm gương sáng. Từ đó, sinh viên sẽ tự giác rèn luyện bản lĩnh tự chủ, nghiêm túc tuân thủ pháp luật ngay cả khi không có sự giám sát trực tiếp của cán bộ quản lý.

 Bảo vệ môi trường không chỉ là nền tảng của phát triển bền vững mà còn là bộ phận cấu thành của an ninh quốc gia trong kỷ nguyên toàn cầu hóa. Đối với lực lượng thanh niên, sinh viên, việc giáo dục pháp luật về bảo vệ môi trường tại Trung tâm Giáo dục quốc phòng và an ninh, Trường Quân sự Quân khu 7 mang một ý nghĩa chiến lược sâu sắc. Nhiệm vụ này không chỉ đáp ứng đòi hỏi khắt khe của Luật Bảo vệ môi trường 2020 mà còn hiện thực hóa mục tiêu xây dựng môi trường sư phạm quân sự “sáng – xanh – sạch – đẹp”, góp phần rèn luyện nếp sống văn minh, kỷ luật cho thế hệ trí thức trẻ.

Tuy nhiên, trước những giới hạn khách quan về thời gian huấn luyện và sự biến đổi trong đặc điểm tâm lý tiếp nhận của thế hệ Gen Z, công tác giáo dục pháp luật đòi hỏi một cuộc cách mạng về phương pháp. Chuyển đổi số chính là đòn bẩy đột phá để tháo gỡ điểm nghẽn này. Thông qua hệ thống các giải pháp đồng bộ – từ việc vi mô hóa, số hóa học liệu, thiết lập “không gian xanh số hóa” bằng QR Code, ứng dụng trò chơi hóa trên nền tảng mạng lưới, cho đến việc quản lý thi đua bằng dữ liệu số – công tác tuyên truyền sẽ trở nên sinh động, trực quan và có sức vươn xa hơn. Sự kết hợp hài hòa giữa tính nghiêm minh của kỷ luật quân đội với sự linh hoạt, thông minh của công nghệ số sẽ giúp sinh viên chuyển hóa nhận thức thành ý thức tự giác, biến hành động tuân thủ cơ học thành thói quen thượng tôn pháp luật vững chắc.

Trong thời gian tới, việc triển khai giáo dục pháp luật cho sinh viên tại Trung tâm Giáo dục quốc phòng và an ninh, Trường Quân sự Quân khu 7 được kỳ vọng sẽ góp phần xây dựng đơn vị thành mô hình điểm để nhân rộng ra mạng lưới các trung tâm giáo dục quốc phòng và an ninh trên cả nước, đóng góp vào các mục tiêu phát triển bền vững của đất nước./.

Thượng tá, ths Nguyễn Đức Vinh

Phó ban quản lý Trung tâm GDQP&AN, Trường Quân sự Quân khu 7

-----------------

[1] Trường Quân sự Quân khu 7. Trường Quân sự tổ chức Lễ phát động trồng cây “Đời đời nhớ ơn Bác Hồ” nhân Kỷ niệm 135 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890 – 19/5/2025). Truy cập từ: https://www.tqsqk7.edu.vn

[2] Duy Nguyễn. (2025). Xây dựng môi trường sống xanh, văn minh, kỷ luật. Báo Quân đội nhân dân. Truy cập từ: https://www.qdnd.vn/quoc-phong-an-ninh/xay-dung-quan-doi/xay-dung-moi-truong-song-xanh-van-minh-ky-luat-1013368

[3] Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam (2020), Luật Bảo vệ môi trường (Luật số: 72/2020/QH14), ban hành ngày 17/11/2020.

[4] Bộ Tài nguyên và Môi trường (2022), Thông tư số 02/2022/TT-TNMT quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, ban hành ngày 10/01/2022.

[5] Phạm Văn Lương (2021), “Giáo dục nâng cao ý thức bảo vệ môi trường cho sinh viên các trường đại học ở Thành phố Hồ Chí Minh”, Tạp chí Công thương, số 27 năm 2021.