Phản biện xã hội - Trách nhiệm của Hội Cựu chiến binh trong xây dựng chính quyền

Tại Hội nghị, Đại tá Trịnh Văn Khải - Chuyên viên Cơ quan Kiểm tra - Pháp luật, Ban Công tác Cựu chiến binh Trung ương Hội giới thiệu chuyên đề 3: “Quy trình phản biện xã hội của Hội Cựu chiến binh cấp tỉnh đối với dự thảo văn bản quy phạm pháp luật thuộc thẩm quyền của chính quyền cấp tỉnh”..

Việc lựa chọn chuyên đề cho thấy yêu cầu nâng cao chất lượng công tác pháp luật, kiểm tra và phản biện xã hội trong tổ chức Hội ngày càng được coi trọng, gắn trực tiếp với trách nhiệm của Hội Cựu chiến binh trong tham gia xây dựng chính quyền, xây dựng chính sách và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân.

Theo nội dung chuyên đề, phản biện xã hội là phương thức quan trọng để Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội tham gia xây dựng Đảng, xây dựng chính quyền và chính sách, pháp luật. Với Hội Cựu chiến binh cấp tỉnh, giá trị của phản biện còn nằm ở khả năng kết hợp giữa căn cứ pháp luật với kinh nghiệm thực tiễn, tiếng nói của hội viên và các nhóm chịu tác động để đưa ra những kiến nghị rõ ràng, có cơ sở và khả thi.

Phản biện đúng vai, đúng quy trình

Một yêu cầu có tính nguyên tắc là Hội Cựu chiến binh cấp tỉnh không xây dựng một “quy trình riêng” tách khỏi cơ chế chung của Mặt trận. Chuyên đề xác định đây là sự cụ thể hóa cách Hội Cựu chiến binh cấp tỉnh chuẩn bị, chủ trì hoặc phối hợp phản biện xã hội trong khuôn khổ chung của MTTQ Việt Nam.

Điều đó đòi hỏi Hội phải chủ động nhưng không tách rời cơ chế phối hợp. Hội có thể thường xuyên theo dõi chính sách, thu thập thông tin, chuẩn bị chuyên gia, nắm bắt phản ánh từ cơ sở và đề xuất nội dung cần phản biện. Tuy nhiên, hoạt động phản biện xã hội chính thức phải được đặt trong cơ chế phối hợp, hiệp thương và thống nhất với Ủy ban MTTQ Việt Nam cùng cấp.

Đây chính là điểm cốt lõi để phân biệt giữa phản biện xã hội với hoạt động góp ý thông thường. Khi chỉ tham gia góp ý dự thảo theo đề nghị mà chưa được xác định là hoạt động phản biện xã hội, sản phẩm cần được gọi đúng là “ý kiến góp ý, kiến nghị”, tránh đồng nhất mọi góp ý với phản biện xã hội.

Phản biện xã hội có chất lượng phải bắt đầu từ sự chủ động. Theo quy trình được giới thiệu, định kỳ quý IV, Ủy ban MTTQ Việt Nam cùng cấp chủ trì hiệp thương với các tổ chức chính trị - xã hội để lựa chọn những vấn đề xây dựng kế hoạch giám sát, phản biện xã hội năm sau.

Hội Cựu chiến binh cấp tỉnh cần chủ động tổng hợp các vấn đề phát sinh từ thực tiễn, đề xuất nội dung cần phản biện và tham gia hiệp thương. Kế hoạch phải xác định rõ mục đích, yêu cầu, đối tượng, nội dung, hình thức, thời gian và chủ thể thực hiện; đồng thời phân định nội dung do MTTQ chủ trì và nội dung do tổ chức chính trị - xã hội chủ trì.

Như vậy, thay vì chờ văn bản đến mới nghiên cứu, Hội cần hình thành cơ chế theo dõi thường xuyên chương trình xây dựng pháp luật, các chính sách có liên quan trực tiếp đến cựu chiến binh, cựu quân nhân và Nhân dân. Cùng với đó là xây dựng mạng lưới chuyên gia, chuẩn bị cán bộ và tích lũy dữ liệu thực tiễn.

Lựa chọn đúng dự thảo, đúng vấn đề cần phản biện

Đối tượng phản biện trong chuyên đề là các dự thảo văn bản quy phạm pháp luật thuộc thẩm quyền ban hành của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và Chủ tịch UBND cấp tỉnh. Ưu tiên những nội dung liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của hội viên CCB, cựu quân nhân và Nhân dân hoặc có tác động xã hội đáng kể.

Việc lựa chọn phải dựa trên những tiêu chí cụ thể: Chính sách có liên quan trực tiếp đến CCB, cựu quân nhân, người có công, an sinh xã hội, quốc phòng - an ninh và quyền lợi của Nhân dân; phạm vi tác động rộng; có vấn đề pháp lý; có vướng mắc trong thực tiễn; hoặc là lĩnh vực mà Hội có khả năng đóng góp thông qua dữ liệu, kinh nghiệm, chuyên gia và mạng lưới hội viên.

Trước khi phản biện, Hội phải nghiên cứu hồ sơ dự thảo, tờ trình, tài liệu thuyết minh chính sách, căn cứ pháp lý, báo cáo tổng kết, đánh giá thực trạng, đánh giá tác động và những ý kiến góp ý, giải trình, tiếp thu trước đó nếu có. Đây là cơ sở để phản biện có trọng tâm, tránh nhận xét cảm tính hoặc chung chung.

Khi có dự thảo cụ thể, Hội có thể tham gia bằng một trong ba hình thức: hội nghị phản biện xã hội; gửi dự thảo để lấy ý kiến phản biện; hoặc tổ chức đối thoại trực tiếp. Mỗi hình thức đều gồm bốn bước cơ bản: chuẩn bị; tổ chức phản biện; xây dựng văn bản phản biện; theo dõi, đôn đốc và phản hồi.

Với hội nghị phản biện xã hội, Hội trao đổi với cơ quan chủ trì soạn thảo, yêu cầu cung cấp tài liệu, xây dựng kế hoạch, phân công nghiên cứu, mời chuyên gia và xác định vấn đề trọng tâm. Tài liệu phải được gửi cho đại biểu chậm nhất 7 ngày trước hội nghị. Sau hội nghị, văn bản phản biện được xây dựng theo Mẫu số 05/MT và gửi chậm nhất 7 ngày sau hội nghị.

Với hình thức gửi dự thảo lấy ý kiến, Hội xác định các tổ chức, chuyên gia, nhà hoạt động thực tiễn, người tiêu biểu hoặc nhóm chịu tác động để lấy ý kiến. Trong 7 ngày kể từ khi nhận dự thảo, phải gửi văn bản xin ý kiến và dự thảo đến các chủ thể được lựa chọn, sau đó tổng hợp, phân tích và xây dựng văn bản phản biện chính thức.

Với đối thoại trực tiếp, Hội phối hợp với cơ quan chủ trì soạn thảo xác định những nội dung cần trao đổi, làm rõ. Tài liệu được gửi cho đại biểu ít nhất 7 ngày trước đối thoại; sau đối thoại, văn bản phản biện được hoàn thiện và gửi cơ quan chủ trì soạn thảo chậm nhất 10 ngày.

Sự linh hoạt về hình thức phải đi cùng sự thống nhất về quy trình. Đây là điều kiện để phản biện xã hội vừa bảo đảm đúng quy định, vừa phù hợp với tính chất và mức độ phức tạp của từng dự thảo.

Mỗi kiến nghị phải có “địa chỉ”, có căn cứ và có phương án

Một trong những yêu cầu quan trọng nhất của phản biện xã hội là nâng cao chất lượng từng kiến nghị. Theo chuyên đề, mỗi ý phản biện cần chỉ rõ: vấn đề cụ thể của dự thảo; lý do, căn cứ pháp lý, dữ liệu hoặc thực tiễn chứng minh; và phương án sửa đổi, bổ sung, làm rõ hoặc đánh giá thêm.

Đây là nguyên tắc có ý nghĩa quyết định đối với sức thuyết phục của văn bản phản biện. Góp ý càng cụ thể, căn cứ càng rõ, phương án xử lý càng khả thi thì cơ quan chủ trì soạn thảo càng có cơ sở để nghiên cứu, tiếp thu và giải trình.

Nội dung nghiên cứu cũng cần bao quát các vấn đề về sự cần thiết của chính sách, thẩm quyền ban hành, tính hợp hiến, hợp pháp và thống nhất, tính khả thi, tác động xã hội, tính minh bạch và trách nhiệm giải trình, cũng như kỹ thuật soạn thảo văn bản.

Đối với Hội Cựu chiến binh, thế mạnh đặc biệt là kinh nghiệm thực tiễn và khả năng nắm bắt đời sống từ cơ sở. Nếu được kết hợp với nghiên cứu pháp lý và dữ liệu đầy đủ, những phản ánh từ hội viên có thể trở thành nguồn thông tin quan trọng giúp cơ quan soạn thảo nhìn nhận đầy đủ hơn tác động của chính sách.

Phản biện phải đi đến cùng

Phản biện xã hội không kết thúc ở thời điểm văn bản được gửi đi. Giá trị của phản biện còn được thể hiện ở việc Hội theo dõi xem những kiến nghị của mình được tiếp thu, giải trình và xử lý như thế nào.

Sau khi gửi văn bản phản biện, Hội cần theo dõi văn bản trả lời, báo cáo tiếp thu - giải trình, dự thảo chỉnh lý và văn bản được ban hành. Với từng kiến nghị quan trọng, cần cập nhật tình trạng tiếp thu toàn bộ, tiếp thu một phần, không tiếp thu, chưa phản hồi hoặc tiếp tục kiến nghị.

Theo hướng dẫn, văn bản phản biện xác định thời hạn đề nghị trả lời tối thiểu 10 ngày; trường hợp đặc biệt có thể kéo dài nhưng không quá 30 ngày. Nếu hết thời hạn chưa được trả lời, Hội cần đôn đốc; nếu còn những khác biệt lớn, Hội chủ trì phản biện có thể yêu cầu giải trình và phản ánh tới cơ quan có thẩm quyền theo cơ chế đã được quy định.

Chính khâu “theo dõi đến cùng” làm nên tính thực chất của phản biện xã hội. Một ý kiến chỉ thực sự phát huy giá trị khi nó được đặt trong quá trình đối thoại, tiếp thu, giải trình và hoàn thiện chính sách.

Thực hiện tốt quy trình phản biện xã hội không chỉ giúp Hội hoàn thành một nhiệm vụ nghiệp vụ mà còn góp phần khẳng định vai trò của tổ chức Hội trong đời sống chính trị - xã hội ở địa phương.

Hội Cựu chiến binh có hệ thống tổ chức rộng khắp, gắn bó với cơ sở và có đội ngũ hội viên giàu kinh nghiệm. Đây là nguồn lực quan trọng để phản ánh những vấn đề phát sinh trong thực tiễn. Tuy nhiên, nguồn lực ấy chỉ trở thành sức mạnh phản biện khi được tổ chức khoa học, có phân công rõ ràng và được chuyển hóa thành những kiến nghị có căn cứ.

Theo chuyên đề, Thường trực Hội chịu trách nhiệm quyết định nội dung tham gia, định hướng trọng tâm và duyệt văn bản phản biện; bộ phận chuyên môn điều phối tiến độ, tổng hợp tài liệu, tham mưu chuyên gia và lưu hồ sơ; nhóm nghiên cứu, chuyên gia nghiên cứu pháp lý, thực tiễn và tác động; Hội cấp dưới, hội viên cung cấp thông tin thực tiễn và phản ánh vướng mắc từ địa bàn.

Từ đó, có thể thấy yêu cầu đặt ra không chỉ là “có tham gia phản biện”, mà phải từng bước chuyên nghiệp hóa công tác phản biện xã hội, từ khâu phát hiện vấn đề, nghiên cứu dự thảo, huy động chuyên gia đến quản lý hồ sơ và theo dõi kết quả tiếp thu.

Để phản biện xã hội trở thành động lực hoàn thiện chính sách

Trong xây dựng chính quyền và hoàn thiện hệ thống pháp luật, phản biện xã hội có ý nghĩa như một kênh kết nối giữa thực tiễn đời sống với quá trình hoạch định và ban hành chính sách. Thông qua phản biện, những vấn đề từ cơ sở có điều kiện được đưa vào quá trình xem xét chính sách một cách có tổ chức, có căn cứ và có trách nhiệm.

Đối với Hội Cựu chiến binh cấp tỉnh, thực hiện đúng quy trình phản biện xã hội chính là cách biến kinh nghiệm, trí tuệ và tiếng nói của hội viên thành những kiến nghị cụ thể phục vụ quá trình hoàn thiện văn bản quy phạm pháp luật.

Muốn vậy, cần quán triệt một tinh thần xuyên suốt: chủ động nhưng đúng cơ chế; phản biện thẳng thắn nhưng xây dựng; kiến nghị cụ thể nhưng có căn cứ; phối hợp chặt chẽ nhưng bảo đảm trách nhiệm; và quan trọng nhất là theo dõi đến cùng việc tiếp thu, giải trình.

Từ hội nghị tập huấn đến thực tiễn cơ sở, yêu cầu đặt ra đối với mỗi cán bộ Hội là không ngừng nâng cao nhận thức pháp luật, kỹ năng nghiên cứu và năng lực phản biện. Khi quy trình được thực hiện nghiêm túc, khoa học; khi mỗi kiến nghị đều có vấn đề, có căn cứ và có phương án; khi tiếng nói của cơ sở được lắng nghe và chuyển hóa thành những đề xuất cụ thể, phản biện xã hội sẽ thực sự trở thành một phương thức thiết thực để Hội Cựu chiến binh tham gia xây dựng Đảng, xây dựng chính quyền và góp phần hoàn thiện chính sách, pháp luật.

Đó cũng là mục tiêu xuyên suốt của công tác tập huấn: Nâng cao năng lực để phản biện đúng, phản biện trúng, phản biện có trách nhiệm và góp phần đưa chính sách, pháp luật ngày càng sát thực tiễn, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân.