Bảo hiểm xã hội tự nguyện: Dệt “lưới an sinh” cho lao động tự do

Khoảng trống an sinh nhìn từ thực tiễn

Thực tiễn cho thấy, khu vực lao động phi chính thức đang tồn tại một khoảng trống an sinh rất lớn. Theo báo cáo về lao động việc làm, hiện có gần 6 triệu lao động phi chính thức đang làm việc ngay trong khu vực chính thức, trong đó 47,8% làm việc tại các hộ sản xuất kinh doanh cá thể và 36,9% làm việc trong các doanh nghiệp tư nhân. Điều này cho thấy tính chất “phi chính thức” không chỉ nằm ở khu vực ngoài doanh nghiệp mà còn xuất hiện ngay trong khu vực được coi là chính thức.

Xét về cơ cấu nghề nghiệp, 35,3% lao động phi chính thức làm các công việc giản đơn, trong khi nhóm có trình độ chuyên môn cao chỉ chiếm khoảng 1,9%. Điều này kéo theo hệ quả tất yếu là thu nhập thấp và thiếu ổn định. Mức thu nhập bình quân của lao động phi chính thức hiện chỉ khoảng 4,4 triệu đồng/tháng, thấp hơn đáng kể so với mức 8,2 triệu đồng/tháng của lao động chính thức.

Đáng chú ý, có tới 45,4% lao động tự làm trong khu vực phi chính thức có thu nhập thấp hơn mức lương tối thiểu vùng, và 25,7% lao động làm công hưởng lương cũng rơi vào tình trạng tương tự. Để bù đắp, khoảng 35,6% phải làm việc trên 48 giờ/tuần, và hơn 10,8% phải làm nhiều công việc cùng lúc.

Trong bối cảnh đó, việc tham gia BHXH gần như chưa được ưu tiên. Thống kê cho thấy, 97,8% lao động phi chính thức chưa tham gia bất kỳ loại hình bảo hiểm nào, chỉ 2,1% tham gia BHXH tự nguyện và vỏn vẹn 0,1% tham gia BHXH bắt buộc. Thực trạng này phản ánh rõ mức độ thiếu hụt của “tấm lưới” an sinh hiện nay.

Đại dịch Covid-19 đã phơi bày rõ những điểm yếu của hệ thống an sinh đối với lao động tự do. Khi nền kinh tế bị gián đoạn, hàng triệu người lao động tự do mất việc làm, mất thu nhập nhưng không có trợ cấp thất nghiệp, không có bảo hiểm để dựa vào.

Không có tích lũy, thiếu điểm tựa tài chính dài hạn, nhiều người buộc phải vay mượn để duy trì cuộc sống. Đây chính là “cánh cửa” dẫn đến tín dụng đen - một vấn đề xã hội đang ngày càng phức tạp. Những hệ lụy này cho thấy, nếu thiếu một cơ chế bảo vệ bền vững, lao động tự do sẽ luôn là nhóm chịu tác động nặng nề nhất trước mọi biến động.

BHXH tự nguyện - Chính sách “đo ni đóng giày” cho thực tiễn

Trước thực trạng đó, BHXH tự nguyện được thiết kế theo hướng linh hoạt để phù hợp với đặc thù của lao động tự do.

Người tham gia có thể lựa chọn mức đóng dựa trên thu nhập thực tế. Với mức chuẩn tối thiểu hiện nay, số tiền đóng không quá lớn, đặc biệt khi đã có sự hỗ trợ của Nhà nước. Phương thức đóng cũng rất đa dạng: Theo tháng, theo quý, theo năm hoặc đóng một lần cho nhiều năm.

Tại TP. Hồ Chí Minh, nhờ chính sách hỗ trợ bổ sung của địa phương, mức đóng thực tế trở nên rất dễ tiếp cận. Cụ thể, người thuộc hộ nghèo chỉ cần đóng khoảng 66.000 đồng/tháng, trong khi người thuộc hộ cận nghèo đóng khoảng 115.500 đồng/tháng. Tổng mức hỗ trợ có thể lên tới 80% đối với hộ nghèo và 65% đối với hộ cận nghèo. Dự kiến mỗi năm, thành phố dành hơn 14 tỷ đồng để hỗ trợ khoảng 8.400 người nghèo và 4.200 người cận nghèo tham gia BHXH tự nguyện.

Những dữ liệu này cho thấy rào cản tài chính - vốn là lý do lớn khiến nhiều người e ngại - đang từng bước được tháo gỡ.

Luật BHXH năm 2024 (có hiệu lực từ 1-7-2025) đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện chính sách BHXH tự nguyện. Một điểm mới đáng chú ý là việc bổ sung chế độ trợ cấp thai sản. Theo quy định, người tham gia đủ điều kiện sẽ được nhận 2 triệu đồng cho mỗi con sinh ra. Đây là lần đầu tiên lao động tự do - vốn trước đây chưa có chế độ này - được hỗ trợ trong giai đoạn đặc biệt của cuộc đời. Bên cạnh đó, thời gian đóng tối thiểu để hưởng lương hưu được rút ngắn xuống còn 15 năm, thay vì 20 năm như trước. Điều này mở ra cơ hội cho nhiều người tham gia muộn vẫn có thể tiếp cận chế độ hưu trí.

Điều quan trọng mà BHXH tự nguyện mang lại không dừng ở các khoản đóng - hưởng, mà nằm ở sự đảm bảo cho tương lai của người lao động. Người tham gia khi đủ điều kiện sẽ được hưởng lương hưu hàng tháng, kèm theo thẻ bảo hiểm y tế, giúp giảm đáng kể chi phí khám chữa bệnh khi tuổi cao. Ngoài ra, các chế độ tử tuất, mai táng phí cũng góp phần giảm bớt gánh nặng cho gia đình khi có biến cố. Nhìn rộng hơn, khi ngày càng nhiều người tham gia BHXH, xã hội sẽ giảm áp lực trợ cấp, hạn chế tình trạng nghèo đói khi về già và góp phần ổn định kinh tế - xã hội.

Chính sách đã đi vào cuộc sống

Thực tế triển khai tại nhiều địa phương cho thấy, khi chính sách được vận hành linh hoạt, sát với đời sống người dân, BHXH tự nguyện hoàn toàn có thể lan tỏa mạnh mẽ, từng bước thay đổi nhận thức của người lao động.

Tại Hà Nội, mô hình “đi từng ngõ, gõ từng nhà, rà từng đối tượng” tiếp tục phát huy hiệu quả rõ nét trong năm 2025. Không dừng lại ở các hội nghị tuyên truyền tập trung, lực lượng cán bộ cơ sở, hội viên các đoàn thể đã trực tiếp đến từng hộ gia đình, từng người lao động tự do như người bán hàng rong, xe ôm, tiểu thương để giải thích cặn kẽ quyền lợi. Nhờ cách làm “cầm tay chỉ việc”, số người tham gia BHXH tự nguyện tại nhiều quận, huyện tăng ổn định, đặc biệt ở khu vực ngoại thành - nơi trước đây tỷ lệ tham gia còn thấp.

Một điểm sáng khác là Nghệ An - địa phương có số người tham gia BHXH tự nguyện luôn nằm trong nhóm dẫn đầu cả nước. Trong năm 2025, tỉnh tiếp tục duy trì và nhân rộng mô hình “tổ chức dịch vụ thu gắn với tuyên truyền cộng đồng”. Các đại lý thu như bưu điện, hội nông dân, hội phụ nữ không chỉ thực hiện thu mà còn đóng vai trò “tư vấn viên” gần gũi. Nhờ đó, số người tham gia BHXH tự nguyện của tỉnh đạt hàng trăm nghìn người, tăng trưởng đều qua các năm, góp phần đưa chính sách đến tận thôn, xóm.

Một ví dụ giàu tính lan tỏa đến từ Cao Bằng. Tại xã Hòa An, câu chuyện của chị Triệu Thị Thúy là người đầu tiêu của địa phương được nhận lương hưu từ BHXH tự nguyện khẳng định hiệu quả của chính sách an sinh. Bắt đầu tham gia BHXH tự nguyện từ năm 2009, đến năm 2026, chị đã đủ điều kiện hưởng lương hưu sau khi hoàn tất 15 năm đóng BHXH. Từ tháng 2-2026, bà chính thức có lương hưu hàng tháng, được cấp thẻ BHYT và hưởng đầy đủ các chế độ an sinh khác.

Tại Đồng Tháp, mô hình “tuyên truyền nhóm nhỏ” trong năm 2025 cũng cho thấy hiệu quả rõ rệt. Thay vì tổ chức hội nghị lớn, cán bộ BHXH phối hợp với chính quyền xã, ấp tổ chức các buổi gặp gỡ từ 5-10 người, tập trung giải đáp trực tiếp các thắc mắc. Cách làm này giúp người dân dễ tiếp cận thông tin, từ đó tỷ lệ chuyển đổi từ “nghe” sang “tham gia” tăng lên đáng kể.

Những kinh nghiệm từ các địa phương cho thấy một điểm chung: Khi chính sách được truyền tải đúng cách, gắn với lợi ích thiết thực và có sự đồng hành của chính quyền, đoàn thể, BHXH tự nguyện hoàn toàn có thể “chạm” đến người dân. Từ những câu chuyện cụ thể, niềm tin dần được củng cố, tạo hiệu ứng lan tỏa trong cộng đồng. Đây chính là nền tảng quan trọng để mở rộng diện bao phủ BHXH, từng bước hiện thực hóa mục tiêu an sinh toàn dân trong thời gian tới.

Trong xã hội nhiều biến động, không ai có thể tránh khỏi rủi ro. Đối với lao động tự do, tham gia BHXH tự nguyện là cách chủ động chuẩn bị cho tương lai. Mỗi người tham gia là thêm một lớp bảo vệ cho chính mình. Mỗi cuốn sổ BHXH là một cam kết cho sự ổn định lâu dài. Khi “lưới an sinh” ấy được mở rộng, người lao động được bảo vệ tốt hơn, đồng thời xã hội cũng trở nên bền vững hơn - đúng với tinh thần phát triển bao trùm, hướng tới “không để ai bị bỏ lại phía sau”.