Trở về nơi khởi nguồn của nền công nghiệp quốc phòng hiện đại

Hành trình “về nguồn”

Ngày 20-9-2026, giữa những ngày mùa thu lịch sử, Đoàn cán bộ, hội viên Ban liên lạc CCB Quân giới - Công nghiệp quốc phòng trở lại Thái Nguyên, nơi lưu giữ những dấu tích quan trọng trong buổi đầu hình thành và phát triển của ngành Quân giới Việt Nam.

Chuyến đi được tổ chức nhân dịp kỷ niệm 81 năm Ngày truyền thống Tổng cục Công nghiệp quốc phòng (15.9.1945 - 15.9.2026). Điểm đến của đoàn là hai địa danh gắn với những năm tháng đầu tiên đầy gian nan nhưng hào hùng của ngành Quân giới: Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh với ngành Quân giới tại thôn Đồng Làn, xã Định Hóa và Di tích lịch sử quốc gia Địa điểm đóng quân Cục Quân giới (1947-1954), Công đoàn sản xuất vũ khí Việt Nam (1949-1954) tại xã Chợ Mới.

Giữa màu xanh trùng điệp của núi rừng Việt Bắc hôm nay, những con đường đã rộng mở, cuộc sống đã đổi thay. Nhưng mỗi tên đất, tên làng, mỗi dấu tích còn lại vẫn gợi nhắc về một thời mà những người làm Quân giới đã phải biến núi rừng thành nhà máy, biến thiếu thốn thành động lực sáng tạo, biến lòng yêu nước thành sức mạnh để làm ra vũ khí phục vụ chiến trường.

Nơi Bác Hồ gặp những người làm Quân giới giữa chiến khu

Giữa không gian xanh thẳm của Định Hóa, Khu lưu niệm “Bác Hồ với ngành Quân giới Việt Nam” tại thôn Đồng Làn mang một dấu ấn đặc biệt. Nơi đây từng là địa điểm Xưởng Quân giới Đội Cấn - Nhà máy Quân giới K77 đóng quân trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp.

Ngày 19-5-1950, đúng dịp sinh nhật lần thứ 60 của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Xưởng Quân giới Đội Cấn vinh dự được đón Người đến thăm, động viên cán bộ, chiến sĩ đang ngày đêm nghiên cứu, sản xuất vũ khí phục vụ kháng chiến.

Ban đầu là phòng Quân giới được thành lập ngày 15-9-1945, rồi ngành Quân giới từng bước phát triển về tổ chức và nhiệm vụ. Đầu năm 1947, Chế tạo Quân giới Cục được đổi thành Cục Quân giới. Dưới sự chỉ đạo của Cục trưởng Trần Đại Nghĩa cùng đội ngũ cán bộ, kỹ sư, công nhân, ngành đã tổ chức nghiên cứu, chế tạo nhiều loại vũ khí, trong đó có súng và đạn Bazoka, đáp ứng yêu cầu cấp thiết của chiến trường.

Hôm nay, tại Khu lưu niệm, những hình ảnh, hiện vật về hoạt động của Xưởng Quân giới Đội Cấn trong kháng chiến chống Pháp được lưu giữ như những chứng tích về một thời kỳ đặc biệt. Công trình được tôn tạo, nâng cấp trong năm 2025 trên diện tích hơn 3.400m², tổng mức đầu tư 6,8 tỷ đồng; năm 2026 được bàn giao cho địa phương quản lý, tiếp tục phát huy giá trị như một “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống.

Tại Khu lưu niệm trang trọng lưu giữ hình ảnh Bác Hồ với Ngành Quân giới. Điều đặc biệt trong hành trình lần này có sự tham gia của bà Nguyễn Thị Tâm Thư - vợ Anh hùng Lao động Cao Viết Bảo, CCB Vũ Việt Dũng - con của đồng chí Vũ Quý Chức, và CCB Phan Cao Sơn - con đồng chí Phan Thượng Trí -  nguyên Trưởng Ban liên lạc CCB Quân giới khu vực Hà Nội, thương binh trong lúc đang nghiên cứu chế tạo vũ khí tại Nha Nghiên cứu kỹ thuật Quân giới.

Trước không gian thiêng liêng ấy, các thành viên trong đoàn Ban liên lạc CCB Quân giới - Công nghiệp quốc phòng dâng hương tưởng nhớ Chủ tịch Hồ Chí Minh và các Anh hùng, liệt sĩ của ngành. Những người từng công tác trong ngành Quân giới - Công nghiệp quốc phòng, nay trở lại nơi nguồn cội, không khỏi bồi hồi khi đứng trước những dấu tích gắn với một thời tuổi trẻ và những cống hiến của cha anh và với lịch sử của chính ngành mình.

Pác San - “công xưởng chiến đấu” giữa đại ngàn

Rời Định Hóa, Đoàn tiếp tục hành trình về xã Chợ Mới. Khu vực trước đây thuộc thôn Pác San 2, xã Yên Đĩnh, huyện Chợ Mới, tỉnh Bắc Kạn, nay thuộc thôn 3, xã Chợ Mới. Trong những năm 1947-1954, nơi đây là căn cứ quan trọng của Cục Quân giới, đồng thời là địa điểm nghiên cứu, chế tạo, sửa chữa và cất giữ vũ khí phục vụ cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Nếu Đồng Làn - Định Hoá lưu dấu bước chân Chủ tịch Hồ Chí Minh đến thăm, động viên những người làm Quân giới, thì Pác San - Chợ Mới ghi dấu một giai đoạn đặc biệt quan trọng trong quá trình xây dựng lực lượng sản xuất vũ khí của cách mạng.

Trong điều kiện phương tiện sản xuất thô sơ, nguyên vật liệu thiếu thốn, cán bộ, kỹ sư và công nhân quân giới đã tìm tòi, sáng tạo, tận dụng nguồn lực trong nước để nghiên cứu, chế tạo nhiều loại vũ khí. Tại đây, đội ngũ do kỹ sư Trần Đại Nghĩa cùng các cộng sự đã nghiên cứu, chế tạo nhiều loại vũ khí, trong đó có Bazoka, súng không giật SKZ, lựu đạn, mìn, đạn và các loại vũ khí khác phục vụ chiến trường. Những sản phẩm được tạo ra từ các lán xưởng giữa rừng sâu đã góp phần tăng cường hỏa lực cho lực lượng vũ trang trong các chiến dịch lớn của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Nơi đây còn gắn với sự ra đời và hoạt động của Công đoàn Sản xuất vũ khí Việt Nam. Ngày 6-3-1949, tại Pác San, xã Yên Đĩnh, Hội nghị thành lập Công đoàn Sản xuất vũ khí Việt Nam được tổ chức. Đây là tổ chức công đoàn thống nhất trong các xưởng sản xuất vũ khí, có nhiệm vụ chỉ đạo công tác công đoàn, động viên phong trào công nhân, góp phần thúc đẩy sản xuất, sửa chữa và cung cấp vũ khí cho các chiến trường.

Bởi vậy, địa điểm này mang giá trị lịch sử kép: Vừa là nơi Cục Quân giới đóng quân, tổ chức nghiên cứu, sản xuất vũ khí; vừa là nơi hình thành tổ chức Công đoàn Sản xuất vũ khí Việt Nam - tiền thân của tổ chức Công đoàn Quốc phòng ngày nay. Những giá trị ấy đã được ghi nhận bằng công trình bia lưu niệm và sau đó được đầu tư nâng cấp, mở rộng thành khu di tích có quy mô khang trang hơn. Năm 2025, Tổng cục Công nghiệp quốc phòng tổ chức khánh thành công trình Khu di tích lịch sử Cục Quân giới và Công đoàn Sản xuất vũ khí Việt Nam tại đây.

Tại Chợ Mới, các thành viên trong Đoàn thành kính dâng hương tưởng niệm những thế hệ cán bộ, chiến sĩ, công nhân quân giới đã dành tuổi trẻ, trí tuệ và sức lực cho sự nghiệp sản xuất vũ khí phục vụ kháng chiến. Đứng trước bia di tích, mỗi người trong đoàn có những cảm xúc riêng, nhưng điểm gặp nhau là sự thành kính, niềm tự hào về thế hệ đi trước và ý thức về trách nhiệm gìn giữ những giá trị được trao truyền.

Đó cũng là sự tri ân đối với nhân dân địa phương - những người đã che chở, nuôi dưỡng, bảo vệ các cơ quan, xưởng sản xuất và cán bộ cách mạng trong những năm tháng kháng chiến. Chính sự gắn bó giữa quân với dân đã tạo nên nền tảng vững chắc để những “công xưởng chiến đấu” giữa đại ngàn tồn tại và hoạt động trong suốt những năm chiến tranh. Xã Chợ Mới được xác định là địa bàn có vị trí chiến lược trong giai đoạn 1945-1954, từng là nơi đứng chân, trú quân và hoạt động bí mật của nhiều cơ quan, tổ chức cách mạng.

Từ những xưởng quân giới sơ khai trong chiến khu Việt Bắc đến nền công nghiệp quốc phòng ngày càng phát triển, hành trình của ngành Quân giới - Công nghiệp quốc phòng là hành trình của trí tuệ Việt Nam, của tinh thần tự lực, tự cường và khát vọng làm chủ khoa học, kỹ thuật để phục vụ nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc.

Nhìn lại chặng đường ấy, càng thấy rõ ý nghĩa những lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với ngành Quân giới. Người luôn coi trọng việc xây dựng lực lượng, đào tạo cán bộ, phát huy trí tuệ và khả năng sáng tạo của con người Việt Nam. Ngay từ những năm đầu của nền độc lập, Người đã trực tiếp quan tâm đến việc xây dựng ngành Quân giới, lựa chọn và giao nhiệm vụ cho những cán bộ có năng lực để đặt nền móng cho ngành. Bởi vậy, hành trình của Ban liên lạc CCB Quân giới - Công nghiệp quốc phòng ngày 20-9 là để củng cố niềm tin, hun đúc niềm tự hào và trao truyền ký ức lịch sử.

Mạch nguồn Quân giới - Công nghiệp quốc phòng vẫn đang được tiếp nối từ thế hệ này sang thế hệ khác; truyền thống tự lực, tự cường, đoàn kết, sáng tạo và tận tụy phụng sự Tổ quốc vẫn là giá trị bền vững cần được gìn giữ và phát huy trong chặng đường xây dựng nền công nghiệp quốc phòng hiện đại.

(*) Nguyên Phó cục trưởng Cục Chính trị, Tổng cục Công nghiệp quốc phòng, Phó trưởng ban Thường trực Ban liên lạc Cựu chiến binh Quân giới - Công nghiệp quốc phòng TP. Hà Nội