Thị trường Carbon Việt Nam: Từ khung pháp lý đến động lực kinh tế cho chuyển đổi xanh

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu trở thành thách thức toàn cầu, các quốc gia đang chuyển dần từ các cam kết chính trị sang các công cụ kinh tế nhằm kiểm soát phát thải khí nhà kính. Trong số đó, thị trường carbon được xem là một trong những cơ chế hiệu quả nhất để thúc đẩy giảm phát thải với chi phí tối ưu.

Việt Nam đang bước vào giai đoạn quan trọng của tiến trình này. Sau nhiều năm xây dựng hành lang pháp lý và hệ thống quản lý phát thải, các cơ quan quản lý đang hoàn tất những bước cuối cùng để thí điểm vận hành thị trường carbon trong nước. Theo đánh giá của các chuyên gia, khung pháp lý cơ bản cho thị trường carbon ở Việt Nam hiện đã tương đối đầy đủ. Điều này tạo nền tảng để thị trường carbon từng bước vận hành trong giai đoạn thí điểm 2026-2027, trước khi chính thức áp dụng cơ chế tuân thủ bắt buộc đối với các cơ sở phát thải lớn từ năm 2028. Việc thiết lập thị trường carbon không chỉ phục vụ mục tiêu môi trường mà còn có ý nghĩa kinh tế sâu rộng, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” (Net Zero) vào năm 2050 và đang tham gia ngày càng sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Hoàn thiện khung pháp lý cho thị trường carbon

Một trong những yếu tố quyết định sự thành công của thị trường carbon là hệ thống thể chế. Trong thời gian qua, Việt Nam đã ban hành nhiều văn bản quan trọng nhằm tạo hành lang pháp lý cho cơ chế định giá carbon.

Nền tảng pháp lý của thị trường carbon bắt đầu từ Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, trong đó lần đầu tiên quy định việc tổ chức và phát triển thị trường carbon trong nước. Tiếp đó, Chính phủ ban hành Nghị định 06/2022/NĐ-CP về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ozon, đặt nền móng cho cơ chế phân bổ hạn ngạch phát thải và trao đổi tín chỉ carbon.

Bước tiến đáng chú ý gần đây là Nghị định 29/2026/NĐ-CP về sàn giao dịch carbon trong nước, quy định chi tiết về tổ chức, vận hành và quản lý giao dịch hạn ngạch phát thải cũng như tín chỉ carbon. Đồng thời, Chính phủ đã phê duyệt tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính thí điểm giai đoạn 2025-2026, tạo cơ sở để phân bổ hạn ngạch cho các doanh nghiệp phát thải lớn. Đặc biệt, Thông tư 11/2026/TT-BNNMT quy định về hệ thống đăng ký quốc gia đối với hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon được xem là bước hoàn thiện quan trọng về mặt kỹ thuật. Hệ thống này đóng vai trò là cơ sở dữ liệu trung tâm, ghi nhận toàn bộ thông tin về phân bổ, sở hữu và giao dịch carbon trên lãnh thổ Việt Nam.

Mỗi hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon sẽ được cấp mã định danh và số sê-ri riêng, cho phép truy xuất nguồn gốc và ngăn ngừa tình trạng gian lận hoặc sử dụng trùng lặp - một yêu cầu quan trọng đối với các thị trường carbon hiện đại.

Thí điểm phân bổ hạn ngạch phát thải

Theo quyết định của Chính phủ, trong giai đoạn thí điểm 2025-2026, hạn ngạch phát thải khí nhà kính được phân bổ cho 110 cơ sở phát thải lớn, thuộc ba lĩnh vực có cường độ phát thải cao (nhiệt điện, sản xuất sắt thép, sản xuất xi măng) có tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính thí điểm được xác định: Năm 2025, khoảng 243 triệu tấn CO2; năm 2026, khoảng 268 triệu tấn CO2.

Các doanh nghiệp thuộc diện quản lý phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính và nộp trả hạn ngạch phát thải dựa trên kết quả kiểm kê. Trong trường hợp phát thải vượt mức cho phép, doanh nghiệp có thể mua thêm hạn ngạch trên thị trường hoặc sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ. Theo quy định, lượng tín chỉ carbon được phép sử dụng để bù trừ không vượt quá 30% tổng hạn ngạch phát thải được phân bổ. Ngoài ra, doanh nghiệp có thể vay mượn tối đa 15% hạn ngạch của giai đoạn kế tiếp, giúp tăng tính linh hoạt trong quá trình tuân thủ.

Để giảm áp lực chi phí cho doanh nghiệp trong giai đoạn đầu, hạn ngạch phát thải được phân bổ miễn phí. Cách tiếp cận này tương tự nhiều thị trường carbon trên thế giới khi bắt đầu vận hành, nhằm giúp doanh nghiệp làm quen với cơ chế thị trường trước khi chuyển sang hình thức đấu giá.

Hình thành sàn giao dịch carbon

Một điểm đáng chú ý trong mô hình thị trường carbon của Việt Nam là việc tích hợp cơ chế giao dịch với hệ thống thị trường chứng khoán. Theo quy định hiện hành, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội sẽ tổ chức vận hành hệ thống giao dịch carbon, trong khi Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam thực hiện chức năng lưu ký và thanh toán giao dịch.

Các doanh nghiệp muốn mua bán hạn ngạch phát thải hoặc tín chỉ carbon phải mở tài khoản giao dịch tại công ty chứng khoán, tách biệt hoàn toàn với tài khoản giao dịch tài chính thông thường. Cơ chế giao dịch được thiết kế tương tự thị trường chứng khoán, trong đó: Chủ thể phải có đủ tiền khi đặt lệnh mua; phải có đủ hạn ngạch hoặc tín chỉ khi đặt lệnh bán; giao dịch được ghi nhận và công bố minh bạch. Việc áp dụng mô hình giao dịch tài chính giúp nâng cao tính minh bạch, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc giám sát và quản lý thị trường.

Nếu được vận hành hiệu quả, thị trường carbon có thể mang lại nhiều lợi ích kinh tế cho Việt Nam. Trước hết, cơ chế định giá carbon sẽ tạo động lực mạnh mẽ để doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ sản xuất sạch và tiết kiệm năng lượng. Những doanh nghiệp giảm phát thải hiệu quả có thể bán hạn ngạch hoặc tín chỉ carbon, từ đó biến nỗ lực giảm phát thải thành lợi ích kinh tế.

Thị trường carbon cũng có thể mở ra nguồn tài chính mới cho các dự án xanh, bao gồm: Năng lượng tái tạo, quản lý chất thải, nông nghiệp carbon thấp, bảo vệ và phục hồi rừng.

Đặc biệt, Việt Nam có tiềm năng lớn trong việc phát triển tín chỉ carbon từ rừng và hệ sinh thái rừng ngập mặn, lĩnh vực được nhiều chuyên gia đánh giá có thể trở thành nguồn cung quan trọng cho thị trường carbon trong tương lai.

Mặc dù triển vọng tích cực, việc vận hành thị trường carbon tại Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Một trong những khó khăn lớn nhất là năng lực kiểm kê và quản lý dữ liệu phát thải. Hiện cả nước có hơn 2.000 cơ sở phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính, nhưng nhiều doanh nghiệp vẫn chưa nắm rõ quy định hoặc thiếu kinh nghiệm trong việc thu thập và báo cáo dữ liệu. Ngoài ra, nguồn cung tín chỉ carbon chất lượng cao còn hạn chế, trong khi việc xây dựng hệ thống đo lường - báo cáo - thẩm định (MRV) đạt chuẩn quốc tế vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Bên cạnh đó, thị trường carbon giai đoạn đầu có thể đối mặt với nguy cơ giá carbon thấp hoặc biến động mạnh, nếu cung - cầu hạn ngạch không được điều tiết hợp lý.

Triển vọng dài hạn của thị trường carbon Việt Nam

Trong dài hạn, thị trường carbon được kỳ vọng trở thành một trong những công cụ quan trọng để Việt Nam thực hiện các mục tiêu khí hậu và phát triển bền vững. Nếu kết nối thành công với các cơ chế carbon quốc tế theo Điều 6 của Thỏa thuận Paris, doanh nghiệp Việt Nam có thể tham gia vào các giao dịch tín chỉ carbon xuyên biên giới, mở rộng cơ hội tiếp cận nguồn tài chính khí hậu toàn cầu.

Với tiềm năng lớn về năng lượng tái tạo, nông nghiệp và tài nguyên rừng, Việt Nam có thể trở thành nguồn cung tín chỉ carbon quan trọng trong khu vực Đông Nam Á. Tuy nhiên, để đạt được điều này, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp lý, nâng cao năng lực quản lý phát thải và tăng cường sự tham gia của doanh nghiệp cũng như cộng đồng.

Việc chuẩn bị vận hành thị trường carbon đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong chính sách môi trường của Việt Nam - từ mô hình quản lý hành chính sang cơ chế thị trường. Nếu được thiết kế và vận hành hiệu quả, thị trường carbon không chỉ giúp giảm phát thải khí nhà kính mà còn trở thành động lực kinh tế mới cho quá trình chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng xanh.

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu ngày càng đặt nặng các tiêu chuẩn môi trường và phát thải, việc sớm xây dựng một thị trường carbon minh bạch và hiệu quả sẽ giúp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh, đồng thời góp phần thực hiện các cam kết khí hậu quốc tế.