Tháng Tư lịch sử qua ký ức của những người lính giải phóng Khánh Hòa

Đập tan “lá chắn thép” trên đèo Phượng Hoàng

Trong căn nhà nhỏ nằm tĩnh lặng tại phường Nam Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa, cựu chiến binh (CCB) Lê Thuận Kha - nguyên Tiểu đội trưởng Tiểu đội hỏa lực thuộc Sư đoàn 10, Quân đoàn 3 đón chúng tôi bằng nụ cười đôn hậu của một người lính đã đi qua bao dặm trường của chiến tranh. Ở cái tuổi xưa nay hiếm, đôi mắt ông vẫn sáng lên lạ thường khi nhắc về trận đánh đập tan “lá chắn thép” trên đèo Phượng Hoàng - một điểm nút chiến lược quan trọng, mở toang cửa ngõ từ đại ngàn Tây Nguyên xuống đồng bằng ven biển.

Ngược dòng thời gian về mùa xuân năm 1975, Sư đoàn 10 khi đó là một trong những đơn vị chủ lực tinh nhuệ nhất tham gia Chiến dịch Tây Nguyên. Với bề dày truyền thống, đơn vị được giao nhiệm vụ trực tiếp đánh chiếm thị xã Buôn Ma Thuột. Thắng lợi ngày 10-3-1975 tại đây đã tạo ra bước ngoặt quyết định, đẩy quân địch vào thế tháo chạy hỗn loạn, vỡ vụn từ bên trong.

Sau khi lực lượng của ta giải phóng Buôn Ma Thuột và làm chủ Khánh Dương, quân địch rơi vào trạng thái hoảng loạn. Để ngăn chặn đà tiến công như vũ bão của ta theo đường 21 (nay là Quốc lộ 26) từ Tây Nguyên xuống đồng bằng, địch vội vã đổ Lữ đoàn dù số 3 - lực lượng dự bị chiến lược được mệnh danh là “thiên thần sát thủ” cùng nhiều đơn vị hỗ trợ nhằm thiết lập một tuyến phòng thủ cực kỳ kiên cố trên đèo Phượng Hoàng, nằm giữa ranh giới Đắk Lắk và Khánh Hòa, vốn nổi tiếng với địa hình quanh co, hiểm trở và dốc đứng.

Tại đây, quân địch đã lợi dụng địa thế núi cao để bố trí trận địa hỏa lực mạnh, lập sở chỉ huy và các cụm pháo binh, xe tăng ở những điểm cao có tầm quan sát rộng. Chúng ngông cuồng gọi đây là “lá chắn thép” bất khả xâm phạm nhằm khóa chặt con đường xuống duyên hải miền Trung của bộ đội ta. Trước tình hình đó, Sư đoàn 10 nhận được mệnh lệnh: “Bằng mọi giá phải đập tan tuyến phòng thủ này để giải phóng tỉnh Khánh Hòa”.

Nhận định việc đánh trực diện lên các cao điểm sẽ gặp rất nhiều khó khăn và tổn thất, nên chỉ huy đơn vị đã quyết định áp dụng chiến thuật bao vây, chia cắt. Các cánh quân bộ binh của ta đã kiên trì băng rừng, lội suối, vòng leo lên các đỉnh núi cao để đánh tạt sườn, chia cắt đội hình quân địch. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa bộ binh, xe tăng và pháo binh đã tạo nên sức mạnh tổng hợp khủng khiếp, khiến quân địch hoang mang, lo sợ.

CCB Lê Thuận Kha nhớ lại, từ đêm 29-3 đến rạng sáng 1-4-1975, pháo binh của ta bắt đầu nã đạn dồn dập vào các trận địa của địch. Những đòn đánh chính xác và mãnh liệt khiến quân địch rối loạn, buộc phải bỏ vị trí rút chạy. Tuy nhiên, quân ta đã lường trước được các hướng rút lui của chúng để tổ chức chặn đánh. Trung đoàn 24 đã tổ chức phục kích tại cầu Suối Chình (xã Tây Ninh Hòa) khi chúng rút chạy về Ninh Hòa, trong khi Tiểu đoàn 8 liên tục truy kích đám tàn quân chạy về hướng Buôn Ma Thuột, tiêu diệt và bắt sống nhiều tên. Sau 3 ngày đêm chiến đấu liên tục, Sư đoàn 10 đã xóa sổ Lữ đoàn dù số 3, chính thức đập tan “lá chắn thép” trên đèo Phượng Hoàng.

Thần tốc tiến về Nha Trang

Chớp thời cơ vàng, ngay trong sáng 1-4-1975, quân ta thừa thắng xông lên chiếm đóng Trung tâm huấn luyện Lam Sơn, căn cứ biệt kích Dục Mỹ và giải phóng hoàn toàn huyện Ninh Hòa. Sau khi làm chủ Ninh Hòa, không để quân địch có thời gian kịp hoàn hồn, Sư đoàn 10 nhanh chóng tổ chức lực lượng đột phá bằng binh chủng hợp thành.

Một hình ảnh vô cùng xúc động và đáng nhớ trong những ngày ấy chính là tinh thần yêu nước của nhân dân địa phương. Ngoài các xe cơ giới có sẵn của đơn vị, bộ đội ta còn mượn thêm xe của dân để chở quân hành quân thần tốc theo Quốc lộ 1 tiến thẳng vào Nha Trang.

Tin tức về việc tuyến phòng thủ đèo Phượng Hoàng sụp đổ như một đòn giáng chí mạng vào tinh thần quân địch đang cố thủ tại Nha Trang. Cả một bộ máy chính quyền và quân đội địch tại đây lâm vào cảnh hỗn loạn, tìm mọi đường tháo chạy.

Đến 17 giờ ngày 2-4-1975, sau khi quét sạch các chốt chặn cuối cùng của địch tại đèo Rọ Tượng và đèo Rù Rì, lực lượng binh chủng hợp thành của Sư đoàn 10 đã rầm rộ vượt qua cầu Xóm Bóng, tiến vào trung tâm giải phóng Nha Trang trong sự hân hoan tột độ của người dân địa phương.

Đại tá Nguyễn Văn Thành - nguyên Phó Chỉ huy trưởng Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Khánh Hòa, người từng có 10 năm chiến đấu tại chiến trường Nha Trang- Khánh Hòa bồi hồi nhớ lại: “Lúc đó, tôi là Trợ lý tác chiến của Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh. Dưới sự lãnh đạo của Tỉnh ủy, chúng tôi đã phát động toàn bộ lực lượng phối hợp với các đơn vị chủ lực và cơ sở cách mạng nội đô, đồng loạt nổi dậy giải phóng Nha Trang - Khánh Hòa”.

Cũng theo Đại tá Thành, cuộc tấn công giải phóng Nha Trang được thực hiện theo hai hướng chính: Hướng Bắc, do Sư đoàn 10 phối hợp cùng lực lượng của Bộ và Quân khu 5 tiến đánh qua đèo Rọ Tượng, đèo Rù Rì rồi vượt cầu Xóm Bóng tiến vào. Hướng Tây, các lực lượng vũ trang tỉnh như Tiểu đoàn 480, đại đội trinh sát, công binh, đại đội 548 cùng lực lượng huyện Diên Khánh tiến công thẳng vào nội đô Nha Trang.

Ngay sau khi vào thị xã Nha Trang, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Khánh Hòa đã lập Sở chỉ huy trên đường Nguyễn Thiện Thuật để trực tiếp chỉ đạo tiêu diệt những tên địch còn ngoan cố chống cự không chịu đầu hàng. Đồng thời tiến hành củng cố, xây dựng lực lượng và các cơ sở cách mạng; tăng cường lực lượng tuần tra, canh gác bảo vệ các mục tiêu quan trọng.

Sau khi Nha Trang được giải phóng, nhiệm vụ quan trọng nhất của Ủy ban quân quản lúc này là ổn định đời sống nhân dân, bảo vệ thành quả cách mạng, thu gom vũ khí và quân trang do địch bỏ lại. Đồng thời, tiến hành phân loại đối tượng và động viên Nhân dân ổn định tình hình, giữ gìn an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội.

Hình ảnh Nha Trang ngày ấy rực rỡ sắc đỏ của cờ Mặt trận treo trước mỗi hiên nhà. Người dân đổ ra đường với niềm xúc động khôn xiết, tự tay may cờ và tặng những bó hoa tươi thắm nhất cho các chiến sĩ - Đại tá Nguyễn Văn Thành chia sẻ.

Thắng lợi tại Nha Trang chưa phải là điểm dừng chân cuối cùng. Ngay sau đó, ngày 3-4-1975, Sư đoàn 10 tiếp tục tiến quân giải phóng Cam Ranh và Khu liên hợp quân sự Cam Ranh. Sau đó, đơn vị tiến vào phía nam giải phóng sân bay Thành Sơn trước khi tham gia Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử.

Mở toang cánh cửa giải phóng Sài Gòn

Sau những thất bại liên tiếp ở Tây Nguyên và các tỉnh ven biển Nam Trung Bộ, địch rơi vào thế hoảng loạn cực độ vì nguy cơ quân ta tấn công dồn dập về hướng Sài Gòn là rất lớn. Để bảo vệ “sào huyệt” cuối cùng từ xa, địch đã chọn Phan Rang làm điểm tựa chiến lược, biến nơi đây thành một “lá chắn thép” mới nhằm ngăn chặn bước chân của quân giải phóng.

Trong dòng hồi ức của CCB Nguyễn Trọng Nghĩa (78 tuổi) - nguyên Đại đội trưởng Đại đội Đặc công 311, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Ninh Thuận (trước đây), những ngày đầu tháng 4 năm 1975 thật sự là những ngày rực lửa. Từ ngày 1 đến ngày 3-4-1975, các toán tàn quân từ Đà Lạt tháo chạy theo đường 11 về Phan Rang, kéo theo hàng loạt đơn vị địch từ đèo Krôngpha đổ xuống.

Khi đó, ông Nghĩa được giao nhiệm vụ chỉ huy Đại đội Đặc công 311 thực hiện nhiệm vụ đánh chặn, tiêu diệt tàn quân địch tháo chạy từ Đà Lạt về Phan Rang. Trận đánh đêm 2-4-1975 tại khu vực Sông Mỹ là một minh chứng cho sự khốc liệt. Quân địch từ Đà Lạt xuống Phan Rang theo đường 11 đã điên cuồng dùng pháo 105 ly bắn phá ác liệt để mở đường tháo chạy, nhưng gặp phải sự chống trả quyết liệt của Đại đội Đặc công 311 và bộ đội địa phương.

Cũng theo lời kể của vị cựu đại đội trưởng, trong trận đánh này, ông bị thương nặng ở đầu. Nhưng với ý chí thép, chỉ vài ngày sau khi vết thương chưa kịp lành, ông đã rời căn cứ Bác Ái xuống xóm Dừa để tiếp tục họp bàn kế hoạch tác chiến, quyết tâm giải phóng quê hương.

Đêm 7-4-1975, lực lượng Đặc công 311, Biệt động 314 cùng các đội vũ trang, du kích và cả những dân vệ đã được ta giác ngộ, đồng loạt tấn công vào các mục tiêu trọng yếu như trại Nguyễn Hoàng, ga Tháp Chàm, cầu Mống và Quận lỵ Bửu Sơn… Suốt 2 ngày đêm sau đó, chiến sự diễn ra cực kỳ căng thẳng. Các chiến sĩ của ta đã kiên cường đánh lui 16 đợt phản kích của địch tại khu vực Tháp Chàm dưới sự đùm bọc của nhân dân.

Rạng sáng ngày 14-4-1975, tiếng pháo công kích của quân ta bắt đầu rền vang, trùm khói lửa lên các điểm chốt của địch từ Bà Râu, Suối Đá, Kiền Kiền đến sân bay Thành Sơn… Đến 7 giờ sáng cùng ngày, khi đợt hỏa lực cuối cùng vừa chấm dứt, bộ binh Sư đoàn 3 tràn lên chiếm lĩnh Du Long và các vị trí then chốt, bẻ gãy mọi nỗ lực phản công của địch. Trên đường 11, Trung đoàn 25 bộ binh cũng đẩy lùi cuộc phản kích của Lữ đoàn dù, áp sát ngoại vi sân bay. Đến sáng ngày 15-4-1975, sau nhiều đợt tấn công, quân ta đã đánh bật bọn địch ra khỏi Kiền Kiền, Ba Tháp...

Điểm mấu chốt của chiến dịch giải phóng Phan Rang diễn ra vào sáng ngày 16-4-1975. CCB Nguyễn Trọng Nghĩa vẫn nhớ như in khoảnh khắc từ núi Cà Đú, ông sử dụng ống nhòm quan sát khu vực Hộ Diêm và phát hiện một đoàn quân có xe tăng dẫn đầu đang tiến dọc Quốc lộ 1 hướng về Phan Rang. Với kinh nghiệm của người lính đặc công, ông nhận định đó là lực lượng chủ lực của ta từ Nha Trang tiến vào.

Ngay lập tức, ông tập hợp đơn vị và chủ động bắt liên lạc, phối hợp với quân chủ lực tổ chức tiến công, đánh thốc vào sườn quân địch đang tháo chạy trên Quốc lộ1. Đồng thời dẫn đường cho quân ta tiến đánh sân bay Thành Sơn, cảng Ninh Chữ và thị xã Phan Rang. Đúng 9 giờ 30 phút ngày 16-4-1975, lá cờ Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam tung bay trên nóc Tòa hành chính tỉnh Ninh Thuận. Chính quyền ngụy tại đây hoàn toàn sụp đổ, Phan Rang - Tháp Chàm chính thức được giải phóng.

Ông Nguyễn Văn Bé (phường Đô Vinh, tỉnh Khánh Hòa) - nguyên là du kích xóm Dừa, từng tham gia phối hợp cùng Đại đội Đặc công 311 tiến công khu vực Tháp Chàm vào đêm ngày 7 và ngày 8-4-1975 vẫn không thể quên được không khí ngày chiến thắng khi người dân đứng kín hai bên đường 21 tháng 8 để chào đón quân giải phóng.

“Sáng ngày 16-4-1975, tôi cùng các du kích xóm Dừa và các lực lượng từ núi Cà Đú về Phan Rang, rồi tiếp tục lên Tháp Chàm để tiếp quản và bảo vệ các điểm trọng yếu do quân chủ lực của ta vừa chiếm giữ. Ngày hôm ấy, người dân Phan Rang - Tháp Chàm vỡ òa trong niềm vui, phấn khởi khi quê hương được giải phóng. Khắp các tuyến đường, người dân đứng kín hai bên, tay cầm cờ nồng nhiệt chào đón quân giải phóng...” - Ông Bé nhớ lại.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, những người lính năm xưa giờ tóc đã bạc trắng, nhưng ký ức về những ngày tháng Tư rực lửa vẫn luôn là một phần lịch sử vẻ vang của dân tộc. Đó là bài học vô giá về lòng yêu nước, về tinh thần đoàn kết quân dân và ý chí quyết chiến quyết thắng, nhắc nhở thế hệ hôm nay về giá trị của hòa bình để tiếp tục nỗ lực xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp.