GIÀ HÓA DÂN SỐ: Thách thức không thể trì hoãn và hành động chiến lược

Dự Hội thảo có Tiến sĩ Vũ Thanh Mai - Phó trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Phó giáo sư Tiến sĩ Đỗ Đình Tùng - Giám đốc Bệnh viện đa khoa Đức Giang, Phó giáo sư, Tiến sĩ Trần Viết Lưu - Phó chủ tịch Hội Người cao tuổi Việt Nam, Phó giáo sư, Tiến sĩ Thiếu tướng Trần Đình Hướng - Phó ban công tác Trung ương Hội Cựu chiến binh Việt Nam; cùng nhiều nhà nghiên cứu về vấn đề người cao tuổi.

Già hóa dân số đã trở thành một thực tế hiện hữu, diễn ra nhanh chóng và sâu sắc ngay trong lòng xã hội Việt Nam. Khi lợi thế “cơ cấu dân số vàng” dần khép lại, đất nước đứng trước một bước ngoặt mang tính quyết định: Việc chủ động thích ứng để biến thách thức thành động lực phát triển, đối mặt với nguy cơ tụt hậu trong một xã hội đang già đi nhanh hơn khả năng chuẩn bị. Trong bối cảnh đó, việc nhìn nhận đúng bản chất của già hóa dân số và xây dựng một chiến lược ứng phó toàn diện không chỉ là yêu cầu cấp thiết, mà còn là phép thử đối với tầm nhìn và năng lực quản trị quốc gia trong giai đoạn mới.

Khi quỹ thời gian hạn chế

Trong lịch sử phát triển của mỗi quốc gia, có những giai đoạn mang tính bước ngoặt - nơi các xu hướng nhân khẩu học không chỉ phản ánh hiện trạng xã hội mà còn định hình tương lai của cả nền kinh tế. Già hóa dân số chính là một trong những bước ngoặt như vậy. Đối với Việt Nam, quá trình này không diễn ra một cách từ tốn như ở nhiều quốc gia phát triển, mà đang diễn ra với tốc độ nhanh đáng kinh ngạc, đặt ra những thách thức lớn chưa từng có đối với hệ thống chính sách công.

Nếu như trong quá khứ, Việt Nam xem là quốc gia có lợi thế “cơ cấu dân số vàng”, thì hiện nay, cánh cửa đó đang dần khép lại. Tỷ lệ người cao tuổi tăng nhanh, trong khi tỷ lệ sinh giảm sâu và lực lượng lao động bắt đầu thu hẹp. Điều đáng lo ngại hơn là quá trình chuyển đổi này diễn ra trong bối cảnh nền kinh tế chưa đạt đến mức thu nhập cao, khiến Việt Nam đứng trước nguy cơ “chưa giàu đã già” - một tình trạng mà nhiều nghiên cứu gần đây đã cảnh báo.

Các báo cáo cấp nhà nước và nghiên cứu khoa học giai đoạn 2025-2026 đều thống nhất rằng: già hóa dân số không còn là vấn đề của tương lai xa, mà đã trở thành một thực tế hiện hữu, đòi hỏi những quyết sách mạnh mẽ, kịp thời và mang tính hệ thống. Bài viết này sẽ phân tích bản chất của quá trình già hóa ở Việt Nam, đánh giá các tác động đa chiều, đồng thời luận giải các hướng đi chiến lược nhằm biến thách thức thành cơ hội.

Bản chất của quá trình già hóa dân số tại Việt Nam

Già hóa dân số không phải là hiện tượng mới trên thế giới. Tuy nhiên, điều làm cho Việt Nam trở nên đặc biệt chính là tốc độ và bối cảnh của quá trình này.

Các nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng Việt Nam là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa nhanh nhất thế giới. Thời gian chuyển từ giai đoạn “già hóa” sang “dân số già” chỉ khoảng hai thập kỷ - ngắn hơn nhiều so với các quốc gia châu Âu, nơi quá trình này kéo dài hàng nửa thế kỷ hoặc hơn.

Điều này đồng nghĩa với việc Việt Nam có rất ít thời gian để chuẩn bị. Trong khi các nước phát triển có thể từng bước xây dựng hệ thống an sinh xã hội, cải cách thị trường lao động và tích lũy nguồn lực, thì Việt Nam buộc phải thực hiện tất cả những điều đó trong một khoảng thời gian ngắn hơn rất nhiều.

Già hóa dân số ở Việt Nam được thúc đẩy bởi hai yếu tố cốt lõi: Thứ nhất, mức sinh giảm nhanh và duy trì ở mức thấp trong nhiều năm. Sự thay đổi về lối sống, chi phí nuôi con tăng cao, quá trình đô thị hóa và sự tham gia ngày càng nhiều của phụ nữ vào lực lượng lao động đã khiến các gia đình có xu hướng sinh ít con hơn. Thứ hai, tuổi thọ trung bình tăng lên đáng kể nhờ những tiến bộ trong y tế, dinh dưỡng và điều kiện sống. Đây là một thành tựu đáng ghi nhận, nhưng đồng thời cũng làm gia tăng tỷ trọng người cao tuổi trong tổng dân số.

Sự kết hợp của hai yếu tố này tạo ra một “cú sốc nhân khẩu học”, làm thay đổi nhanh chóng cấu trúc dân số và đặt ra những yêu cầu mới đối với hệ thống chính sách.

Già hóa dân số không chỉ là câu chuyện của những con số, mà còn là sự biến đổi sâu sắc trong cấu trúc xã hội. Mô hình gia đình truyền thống nhiều thế hệ đang dần được thay thế bởi gia đình hạt nhân. Điều này làm suy giảm vai trò của gia đình trong việc chăm sóc người cao tuổi, vốn từng là trụ cột của hệ thống an sinh phi chính thức ở Việt Nam.

Trong bối cảnh đó, nhu cầu về các dịch vụ chăm sóc chuyên nghiệp ngày càng gia tăng, trong khi hệ thống cung ứng dịch vụ lại chưa phát triển tương xứng.

Tác động đa chiều của già hóa dân số

Già hóa dân số là một hiện tượng có tác động lan tỏa, ảnh hưởng đến hầu hết các lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội.

Một trong những hệ quả rõ ràng nhất của già hóa dân số là sự suy giảm của lực lượng lao động. Khi tỷ lệ người trong độ tuổi lao động giảm, nền kinh tế sẽ phải đối mặt với nguy cơ thiếu hụt nhân lực, đặc biệt trong các ngành thâm dụng lao động.

Bên cạnh đó, năng suất lao động có thể bị ảnh hưởng khi lực lượng lao động già đi. Mặc dù người cao tuổi có kinh nghiệm, nhưng họ có thể gặp hạn chế về sức khỏe và khả năng thích ứng với công nghệ mới.

Tất cả những yếu tố này có thể làm chậm lại tốc độ tăng trưởng kinh tế, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam vẫn đang trong quá trình công nghiệp hóa.

Già hóa dân số kéo theo sự gia tăng mạnh mẽ của chi tiêu công, đặc biệt trong các lĩnh vực như lương hưu, y tế và trợ cấp xã hội. Trong khi đó, nguồn thu từ thuế có thể bị ảnh hưởng do lực lượng lao động giảm.

Điều này đặt ra thách thức lớn đối với tính bền vững của ngân sách nhà nước. Nếu không có những cải cách kịp thời, hệ thống tài chính công có thể rơi vào tình trạng mất cân đối.

Người cao tuổi có nhu cầu chăm sóc sức khỏe cao hơn, đặc biệt là đối với các bệnh mãn tính như tim mạch, tiểu đường, ung thư. Điều này làm gia tăng nhu cầu về dịch vụ y tế, trong khi hệ thống hiện tại còn nhiều hạn chế.

Thiếu hụt nhân lực chuyên ngành lão khoa, cơ sở vật chất chưa đáp ứng yêu cầu, và sự thiếu vắng của các dịch vụ chăm sóc dài hạn là những vấn đề nổi cộm.

Mặc dù Việt Nam đã đạt được nhiều tiến bộ trong việc mở rộng bảo hiểm xã hội, nhưng vẫn còn một tỷ lệ lớn người cao tuổi không có lương hưu hoặc trợ cấp ổn định. Điều này khiến họ dễ rơi vào tình trạng dễ bị tổn thương, đặc biệt trong bối cảnh chi phí sinh hoạt ngày càng tăng.

Già hóa dân số cũng làm thay đổi các giá trị và mối quan hệ xã hội. Vai trò của người cao tuổi trong gia đình và cộng đồng có thể bị suy giảm, trong khi các vấn đề như cô đơn, trầm cảm ở người già ngày càng trở nên phổ biến.

Mặc dù nhận thức về già hóa dân số đã được nâng cao, nhưng các chính sách hiện hành vẫn còn nhiều hạn chế.

Thứ nhất, cách tiếp cận còn mang tính phân tán, thiếu sự phối hợp liên ngành. Già hóa dân số là vấn đề liên quan đến nhiều lĩnh vực, nhưng các chính sách lại thường được xây dựng riêng lẻ.

Thứ hai, hệ thống an sinh xã hội chưa bao phủ toàn diện. Nhiều người lao động trong khu vực phi chính thức không được tiếp cận với bảo hiểm xã hội.

Thứ ba, hệ thống chăm sóc người cao tuổi còn thiếu và yếu. Các dịch vụ chăm sóc dài hạn chưa được phát triển đúng mức.

Thứ tư, chính sách dân số chưa thực sự linh hoạt để thích ứng với bối cảnh mới.

Con đường hành động chiến lược

Để ứng phó hiệu quả với già hóa dân số, Việt Nam cần một chiến lược toàn diện và dài hạn.

Cần xây dựng một hệ thống hưu trí đa tầng, kết hợp giữa: Bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm tự nguyện trợ cấp xã hội. Mục tiêu là đảm bảo mọi người cao tuổi đều có thu nhập tối thiểu.

Đây là một trong những ưu tiên hàng đầu. Cần: Đầu tư vào cơ sở hạ tầng, đào tạo nhân lực, khuyến khích khu vực tư nhân tham gia, phát triển các mô hình chăm sóc tại cộng đồng và tại nhà.

Thay vì coi người cao tuổi là gánh nặng, cần nhìn nhận họ như một nguồn lực. Có thể: Tạo điều kiện để họ tiếp tục làm việc, phát triển các chương trình đào tạo lại, khuyến khích tham gia hoạt động xã hội

Cần duy trì mức sinh hợp lý thông qua: Hỗ trợ tài chính cho gia đình trẻ, cải thiện dịch vụ chăm sóc trẻ em, tạo điều kiện cân bằng giữa công việc và gia đình.

Công nghệ có thể đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng cuộc sống của người cao tuổi, thông qua: Y tế từ xa, thiết bị theo dõi sức khỏe, trí tuệ nhân tạo.

Già hóa dân số là một xu hướng không thể đảo ngược, nhưng cách chúng ta ứng phó với nó sẽ quyết định tương lai của đất nước. Việt Nam đang đứng trước một ngã rẽ quan trọng: либо bị cuốn theo làn sóng già hóa với những hệ lụy tiêu cực, hoặc chủ động thích ứng và biến nó thành cơ hội phát triển.

Thời gian không còn nhiều. Những quyết định được đưa ra hôm nay sẽ định hình chất lượng cuộc sống của hàng triệu người trong tương lai. Do đó, cần có một tầm nhìn dài hạn, một chiến lược toàn diện và một quyết tâm chính trị mạnh mẽ để đối mặt với thách thức này.

Già hóa dân số không chỉ là câu chuyện của người cao tuổi. Đó là câu chuyện của toàn xã hội, của hiện tại và của cả tương lai.