Sóng ngầm giữa hai siêu cường

Lần gần nhất hai nhà lãnh đạo gặp nhau là vào tháng 10 năm ngoái tại Hàn Quốc, bên lề Hội nghị thượng đỉnh Hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC). Khi đó, Washington và Bắc Kinh nhất trí tạm ngừng cuộc chiến thương mại căng thẳng sau khi Mỹ áp mức thuế rất cao đối với hàng hóa Trung Quốc, còn Bắc Kinh cảnh báo có thể hạn chế nguồn cung đất hiếm toàn cầu. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa hai cường quốc tiếp tục gia tăng, cuộc gặp lần này được cho là sẽ quyết định liệu trạng thái “đình chiến mong manh” giữa hai nước có tiếp tục được duy trì hay không.

Xét từ nhiều góc độ, có thể cảm nhận tín hiệu cho thấy cả hai bên đều không muốn đẩy tiếp căng thẳng mà lý do trước hết là nhiều lợi ích kinh tế đang chờ đợi. Theo tờ New York Times, phía Mỹ đang thúc đẩy cái gọi là “5 chữ B”, gồm Boeing, thịt bò (beef), đậu tương (beans), hội đồng đầu tư (board of investment) và hội đồng thương mại (board of trade) trong cuộc gặp với phía Trung Quốc.

Một trong những nội dung được quan tâm nhất tại hội nghị lần này là khả năng Trung Quốc đặt đơn hàng khổng lồ có thể lên tới 500 máy bay 737 MAX cùng hàng chục máy bay thân rộng của Boeing. Giám đốc điều hành Boeing Kelly Ortberg cho biết cuộc gặp thượng đỉnh lần này có ý nghĩa then chốt đối với triển vọng đạt được đơn hàng lớn đầu tiên của Boeing từ Trung Quốc kể từ năm 2017.

Các nhà xuất khẩu thịt bò Mỹ cũng đang tràn trề hy vọng cuộc gặp sẽ đạt được thỏa thuận gia hạn giấy phép xuất khẩu thịt bò sang Trung Quốc vốn đã bị đình trệ trong bối cảnh căng thẳng thương mại kéo dài. Điều này sẽ tác động trực tiếp đến hơn 400 nhà máy chế biến thịt bò Mỹ từng xuất khẩu tới 1,7 tỷ USD sang Trung Quốc trong năm 2022.

Mỹ cũng sẽ đặt lên bàn đàm phán con số thặng dư thương mại của Trung Quốc. Tăng trưởng xuất cảng của Trung Quốc đã tăng tốc mạnh mẽ trong tháng Tư, khi các nhà máy chạy đua đáp ứng làn sóng đơn đặt hàng từ ngành trí tuệ nhân tạo (AI). Giới kinh doanh hiện tích cực tích trữ linh kiện do lo ngại cuộc chiến tại Iran có thể đẩy chi phí đầu vào toàn cầu lên cao. Sức mạnh xuất cảng này khiến thặng dư thương mại của Trung Quốc với Mỹ nới rộng lên 87,7 tỷ USD từ đầu năm đến nay.

Trong khi đó, Trung Quốc kỳ vọng chính quyền của Tổng thống Donald Trump sẽ cam kết không áp thêm các biện pháp “trả đũa” thương mại như hạn chế xuất khẩu công nghệ, đồng thời nới lỏng các biện pháp kiểm soát hiện có đối với thiết bị sản xuất chip và chip nhớ tiên tiến, yếu tố có thể tác động lớn đến nhiều ngành kinh tế của Trung Quốc. Bắc Kinh cũng muốn kéo dài thỏa thuận “ngưng chiến” thêm ít nhất một năm nữa.

Cuộc gặp thượng đỉnh lần này khả năng cũng sẽ không diễn ra theo chiều hướng căng thẳng còn bởi cả hai bên hiện không còn con bài nặng ký để gây sức ép buộc đối thủ phải nhượng bộ. Trong hơn một thập niên qua, Mỹ liên tục mở rộng danh sách thực thể của Trung Quốc bị hạn chế tiếp cận chíp tiên tiến và thiết bị sản xuất bán dẫn mà Huawei và ZTE là những trường hợp điển hình.

Nhưng theo các nhà phân tích, Trung Quốc hiện không còn ở vị thế bị động như giai đoạn đầu của cuộc chiến thương mại trước đây. Bắc Kinh trong nhiều năm qua đã xây dựng một loạt công cụ đáp trả nhằm đối phó với các biện pháp thuế quan, kiểm soát xuất khẩu và trừng phạt công nghệ từ Washington.

Một trong những “vũ khí phản công” của Trung Quốc khiến Mỹ không còn dễ dàng mở rộng kiểm soát công nghệ như trước là vị thế thống trị của Bắc Kinh trong chuỗi cung ứng đất hiếm toàn cầu. Trung Quốc đã mở rộng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm, gây gián đoạn đáng kể cho ngành ô tô và hàng không vũ trụ Mỹ.

Sau các đòn đáp trả của Trung Quốc liên quan tới đất hiếm, Mỹ đã phải chùn tay. Washington dần chuyển sang cách tiếp cận thận trọng hơn và xem Bắc Kinh như một đối thủ ngang hàng. Trung Quốc cũng tạm dừng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu một số vật liệu và thiết bị đất hiếm, cùng với vật liệu pinlithium và vật liệu siêu cứng để hạ nhiệt căng thẳng với Mỹ.

Trước mắt, cả Mỹ và Trung Quốc đều có dấu hiệu xuống thang trong các tranh chấp liên quan đến lệnh trừng phạt và công nghệ, đồng thời chuyển hướng sang hợp tác nhằm ứng phó những rủi ro an ninh ngày càng gia tăng từ AI. Điều này cho thấy sự cân bằng đầy khó khăn mà chính quyền Mỹ đang cố duy trì trong quan hệ thương mại giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới.

Tuy nhiên, các động thái trên không đồng nghĩa với việc “thương chiến” Mỹ - Trung đã ngừng. Mỹ vẫn tiếp tục coi Trung Quốc là “đối thủ cạnh tranh chiến lược” hàng đầu, thách thức cả về quân sự, công nghệ và hệ thống. Tại Washington cũng ngày càng hình thành sự đồng thuận rằng dòng vốn đầu tư từ Trung Quốc có thể trở thành mối đe dọa đối với an ninh quốc gia Mỹ.

Sóng ngầm giữa hai siêu cường sẽ còn tiếp tục.