KHỞI ĐỘNG DỰ ÁN "SÁNG KIẾN TÌM KIẾM NGƯỜI VIỆT NAM MẤT TÍCH TRONG CHIẾN TRANH"

Đây là sáng kiến do Chính phủ Hoa Kỳ khởi xướng và tài trợ, hướng tới hỗ trợ công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin trên phạm vi trong nước và ngoài nước.

Nỗi đau còn dang dở sau chiến tranh

Theo các thống kê chưa đầy đủ, từ năm 1945 đến 1975, gần 1,2 triệu người con ưu tú của dân tộc đã hy sinh trong các cuộc kháng chiến, riêng giai đoạn 1954 - 1975 ước tính có khoảng 850.000 đến hơn 1.000.000 chiến sĩ ngã xuống trên khắp các chiến trường miền Nam, Lào và Campuchia.

Dù chiến tranh đã lùi xa hàng chục năm, vẫn còn khoảng gần 200.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt; khoảng 300.000 hài cốt đã được quy tập về các nghĩa trang nhưng chưa xác định được danh tính.

Đó là nỗi đau lớn chưa khép lại của nhiều gia đình Việt Nam.

Trong bối cảnh ấy, dự án TTU-VWAI, do Trung tâm Việt Nam & Lưu trữ Việt Nam Sam Johnson (VNCA) và Viện Hòa bình & Xung đột (IPAC) thuộc Đại học Công nghệ Texas (Texas Tech University - TTU) chủ trì nghiên cứu tư liệu lưu trữ, được kỳ vọng góp phần quan trọng vào quá trình tìm kiếm người mất tích.

Dự án không chỉ mang ý nghĩa lịch sử mà còn thể hiện tinh thần nhân đạo, hướng tới việc mang lại phẩm giá, sự khép lại và chữa lành cho các gia đình liệt sĩ, đồng thời thúc đẩy hợp tác và hòa giải lâu dài giữa Việt Nam và Hoa Kỳ.

“Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh” - nguồn dữ liệu quý từ quá khứ

Một trong những nội dung cốt lõi của TTU-VWAI là nghiên cứu và giới thiệu các CDEC (Combined Document Exploitation Center - Trung tâm Khai thác Tài liệu Thu giữ), được gọi là “Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh”.

Những hồ sơ này được hình thành trong giai đoạn 1954 - 1975, khi quân đội Mỹ và Việt Nam Cộng hòa thu thập thư tay, sổ công tác, nhật ký, giấy tờ tùy thân, giấy chứng nhận khen thưởng,… từ tư trang của các chiến sĩ Quân Giải phóng miền Nam và Bộ đội miền Bắc đã hy sinh.

Tất cả tài liệu chữ viết và hình ảnh có giá trị thông tin tình báo đều được chuyển về Sài Gòn để chụp ảnh vi phim, phân tích và lập báo cáo; còn các hiện vật gốc sau đó bị tiêu hủy.

Sau năm 1972, cùng với quá trình rút quân, các cuộn vi phim được đưa về Hoa Kỳ, giải mật và chuyển tới lưu trữ quốc gia.

Nhiều năm sau, VNCA đã số hóa kho dữ liệu này, hiện lưu giữ khoảng 30 triệu trang tài liệu về Việt Nam, trong đó có khoảng 2,7 triệu trang liên quan đến lực lượng Quân Giải phóng miền Nam và Bộ đội miền Bắc.

Những hồ sơ CDEC chứa các mã định danh, số đăng ký hành chính - tình báo (Log Number), kèm thông tin về thời điểm, bối cảnh và tọa độ thu giữ tài liệu, trở thành nguồn dữ liệu đặc biệt giá trị phục vụ công tác tìm kiếm người mất tích và xác định vị trí mộ phần tiềm năng.

Theo Đại tá, nhà văn, cựu chiến binh Đặng Vương Hưng - người sáng lập Tổ chức “Trái tim người lính Việt Nam”, dưới sự dẫn dắt của Giáo sư, Tiến sĩ Ron Milam; Giáo sư, Tiến sĩ Steve Maxner và Phó Giáo sư, Tiến sĩ Alex-Thái Đình Võ, các nhà nghiên cứu đã âm thầm khai thác kho tư liệu này suốt nhiều năm.

Từ những hình ảnh vi phim đen trắng, họ đã sắp xếp và biên soạn lại khoa học, hình thành hàng trăm nghìn hồ sơ tạm gọi là “Chứng tích Chiến tranh” với thông tin về tên người, đơn vị, địa chỉ và tọa độ liên quan đến nhiều địa phương trên cả nước.

Hành trình lặng lẽ của những người đi tìm ký ức

Thực tế, công việc kết nối và trao trả những “chứng tích chiến tranh” đã được tiến hành từ năm 2022, khi Phó Giáo sư, Tiến sĩ Võ Đình Thái liên hệ với Tổ chức “Trái tim người lính Việt Nam” đề nghị phối hợp tìm kiếm nhân chứng lịch sử, xác minh thân nhân liệt sĩ và trao trả hồ sơ.

Một thỏa thuận nguyên tắc giữa tổ chức này và VNCA đã được ký kết nhằm khai thác kho tư liệu vì mục đích nhân văn.

Trong giai đoạn 2023 - 2025, các bên đã phối hợp giới thiệu tóm tắt hàng trăm hồ sơ CDEC trên mạng xã hội và Tạp chí điện tử “Văn hóa và Phát triển”, đồng thời tìm kiếm nhân chứng lịch sử để trao trả các hình ảnh, bút tích, di vật số hóa cho hơn 40 đại diện thân nhân liệt sĩ và cựu chiến binh.

Dù không phải hiện vật gốc, những hồ sơ ấy vẫn mang ý nghĩa thiêng liêng, bởi gắn liền với số phận và ký ức của những người lính đã hy sinh vì độc lập tự do của Tổ quốc.

Không ít gia đình xúc động nghẹn ngào khi cầm trên tay bản hồ sơ, thậm chí đặt những trang in đen trắng lên bàn thờ thắp hương cho người thân hoặc tổ chức lễ truy điệu để đón “liệt sĩ trở về”.

Hiện nay, VNCA đang lưu giữ hơn 261.000 hồ sơ CDEC, mỗi hồ sơ trung bình khoảng 10 trang. Nếu mỗi ngày công bố một hồ sơ, phải mất tới hơn 700 năm mới có thể giới thiệu hết kho dữ liệu này - con số cho thấy quy mô đồ sộ và tiềm năng to lớn của nguồn tư liệu trong hành trình tìm kiếm người mất tích.

“Những người lính vẫn đang trở về”

Với chủ đề “Những người lính vẫn đang trở về”, dự án TTU-VWAI không chỉ hướng tới mục tiêu khoa học mà còn mang chiều sâu văn hóa và tâm linh của người Việt.

Tết Nguyên đán - thời khắc đoàn viên thiêng liêng càng làm nổi bật khát vọng đưa những người đã khuất trở về với gia đình, quê hương.

Dù chiến tranh đã kết thúc hơn nửa thế kỷ, linh hồn những người lính vẫn được tin rằng đang chờ ngày trở lại qua những lá thư tay, trang nhật ký và những địa chỉ được lưu giữ trong hồ sơ.

Sáng kiến TTU-VWAI được kỳ vọng sẽ mở ra một hướng tiếp cận mới trong công tác tìm kiếm liệt sĩ, kết hợp giữa nghiên cứu tư liệu lịch sử, khoa học dữ liệu và sự chung tay của cộng đồng.

Các nhà nghiên cứu kêu gọi mọi người Việt Nam, dù thuộc bên nào của cuộc chiến, nếu còn người thân mất tích hãy chủ động liên hệ, cung cấp thông tin để đối chiếu với hệ thống hồ sơ đang lưu trữ.

Hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, hành trình đi tìm danh tính cho những người đã ngã xuống vẫn tiếp diễn.

Sáng kiến nhân văn này không chỉ giúp khép lại những khoảng trống lịch sử, mà còn góp phần xây dựng nhịp cầu hòa giải, khẳng định giá trị nhân bản sâu sắc: Trả lại tên cho người đã khuất, trả lại sự bình yên cho những gia đình còn đang chờ đợi.