Quảng Trị: Phát triển du lịch tâm linh trên nền tảng bảo tồn di sản và lan tỏa giá trị hòa bình

Bước sang cuối thế kỷ XIX, Quảng Trị tiếp tục ghi dấu truyền thống yêu nước qua các phong trào chống thực dân, tiêu biểu là phong trào Cần Vương gắn với vua Hàm Nghi. Các di tích, đền thờ vua Hàm Nghi trên địa bàn tỉnh là minh chứng sinh động cho tinh thần trung quân ái quốc, ý chí độc lập và khát vọng tự cường của nhân dân Quảng Trị trước khi bước vào thời kỳ cách mạng vô sản.

Quảng Trị là mảnh đất có vị trí địa chính trị, địa quân sự, địa kinh tế quan trọng của đất nước. Thời kháng chiến chống Mỹ cứu nước, nơi đây đã trở thành chiến trường trọng điểm, diễn ra nhiều trận đánh chiến lược, góp phần quan trọng để giành lấy độc lập, thống nhất, hoà bình. Thời hoà bình, nơi đây là cửa ngõ mở ra không gian phát triển cho các hành lang kinh tế Đông - Tây (EWEC và PARA EWEC), mở mang các quan hệ hợp tác, đầu tư phát triển cho tỉnh, các nước trong khu vực và quốc tế.

Bên cạnh các dấu ấn chính trị - quân sự, không gian lịch sử Quảng Trị còn được bồi đắp bởi các lớp văn hóa - tâm linh truyền thống, hệ thống chùa chiền, đền miếu, tín ngưỡng dân gian và sinh hoạt văn hóa cộng đồng của cư dân bản địa. Các yếu tố này góp phần hình thành nền tảng tinh thần sâu bền, tạo nên sự tiếp nối giữa lịch sử mở cõi, lịch sử bảo vệ đất nước và đời sống tâm linh của nhân dân qua nhiều thế hệ.

Không gian ký ức chiến tranh và tâm linh quốc gia

Trong thế kỷ XX, Quảng Trị trở thành nơi hội tụ dày đặc nhất các dấu ấn của chiến tranh cách mạng. Trên địa bàn tỉnh tập trung hệ thống di tích lịch sử có giá trị đặc biệt của quốc gia, tiêu biểu là Di tích quốc gia đặc biệt Thành Cổ Quảng Trị gắn với dòng sông Thạch Hãn linh thiêng. Đây không chỉ là chứng tích lịch sử, mà đã trở thành không gian tâm linh quốc gia - nơi hàng triệu người Việt Nam và bạn bè quốc tế tìm về tri ân, tưởng niệm và chiêm nghiệm giá của hòa bình, như bộ phim “Mưa đỏ” công chiếu vừa qua, góp phần minh họa thêm một phần của cuộc chiến tranh khốc liệt tại Thành Cổ Quảng Trị.

Cùng với đó là cụm di tích cầu Hiền Lương - sông Bến Hải, biểu tượng của nỗi đau chia cắt và khát vọng thống nhất non sông. Địa đạo Vĩnh Mốc minh chứng cho trí tuệ, sức sáng tạo và khả năng sinh tồn phi thường của con người trong chiến tranh hủy diệt. Đường 9 - Khe Sanh, Làng Vây, Cồn Tiên - Dốc Miếu - những địa danh gắn với các chiến dịch quân sự mang tầm vóc lịch sử và quốc tế.

Quảng Trị còn có Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia Trường Sơn và Đường 9, cùng hàng trăm nghĩa trang, đài tưởng niệm. Đây là những không gian tâm linh - đạo nghĩa có ý nghĩa đặc biệt, thể hiện sâu sắc truyền thống “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt Nam.

Các không gian này không chỉ lưu giữ dấu tích lịch sử mà còn là nơi kết tinh cảm xúc, niềm tin, sự tri ân và suy tư đạo lý của nhiều thế hệ. Việc tiếp cận các di tích như những “không gian ký ức sống” sẽ giúp chuyển tải thông điệp hòa bình một cách sâu sắc, nhân văn và bền vững hơn.

Ở phía bắc tỉnh Quảng Trị (địa bàn Quảng Bình cũ), lịch sử để lại hệ thống địa danh phản ánh rõ nét chiến tranh nhân dân và vai trò hậu phương lớn. Đường Hồ Chí Minh, Hang Tám Cô, bến phà Long Đại, đèo Ngang, sông Gianh, sông Nhật Lệ... là những không gian vừa mang giá trị cảnh quan, vừa thấm đẫm ký ức hy sinh của lực lượng thanh niên xung phong, dân công hỏa tuyến và nhân dân địa phương. Những địa danh này bổ sung quan trọng cho bức tranh lịch sử toàn tỉnh, giúp du lịch ký ức Quảng Trị có chiều sâu không gian Bắc - Trung - Nam liền mạch.

Việc nhìn nhận đầy đủ vai trò của không gian phía Bắc sẽ góp phần mở rộng biên độ nhận thức về chiến tranh và hòa bình, nhấn mạnh tính toàn dân, toàn diện của cuộc kháng chiến, đồng thời tạo điều kiện hình thành các tuyến du lịch ký ức liên vùng, giàu giá trị giáo dục và trải nghiệm.

Du lịch tâm linh - Giá trị đặc thù và thực trạng phát triển

Du lịch tâm linh tại Quảng Trị không thuần túy là hành hương tín ngưỡng, mà là hành trình chiêm nghiệm lịch sử, tri ân sự hy sinh và hướng tới hòa bình. Những năm qua, loại hình du lịch này đã thu hút đông đảo du khách trong nước và quốc tế. Tuy nhiên, việc phát triển vẫn còn phân tán, nặng về tham quan, thiếu kết nối không gian và chiều sâu diễn giải.

Nguy cơ thương mại hóa ở một số nơi làm suy giảm tính thiêng của di tích; thông điệp hòa bình - giá trị cốt lõi làm nên sự khác biệt của Quảng Trị - chưa được thể hiện một cách nhất quán, bài bản và có chiều sâu học thuật.

Trong bối cảnh quốc tế, nhiều quốc gia đã coi du lịch ký ức và du lịch hòa bình là một công cụ quan trọng của giáo dục công dân, hòa giải xã hội và ngoại giao văn hóa. Đây là kinh nghiệm quý để Quảng Trị tham khảo, lựa chọn cách tiếp cận phù hợp với điều kiện lịch sử và văn hóa của địa phương.

Quảng Trị cần chuyển mạnh từ tư duy “khai thác di tích” sang “phát huy giá trị không gian ký ức”, từ du lịch tưởng niệm sang du lịch giáo dục hòa bình. Phát triển du lịch tâm linh phải đặt bảo tồn di sản, tôn trọng ký ức lịch sử và giá trị tinh thần làm trục xuyên suốt, không đánh đổi bằng tăng trưởng ngắn hạn.

Trọng tâm của định hướng này là coi con người - đặc biệt là cộng đồng địa phương, CCB và nhân chứng lịch sử - như những chủ thể kể chuyện, giữ vai trò trung tâm trong việc lan tỏa ký ức và thông điệp hòa bình.

Một số kiến nghị và đề xuất

Một là, xây dựng Chiến lược tổng thể phát triển du lịch tâm linh - ký ức chiến tranh - hòa bình của tỉnh Quảng Trị.

Hai là, ưu tiên bảo tồn và phát huy các di tích quốc gia đặc biệt, các nghĩa trang liệt sĩ quốc gia và các nghĩa trang, các di tích chiến tranh trên địa bàn tỉnh.

Ba là, kết nối các địa danh phía Bắc - Trung - Nam thành các tuyến du lịch ký ức liên hoàn.

Bốn là, đầu tư chiều sâu cho nghiên cứu, diễn giải di sản và giáo dục hòa bình.

Năm là, trên cơ sở Quảng Trị đã tổ chức thành công Lễ hội Vì Hòa bình năm 2024, đề nghị xây dựng Lễ hội Vì Hòa bình trở thành lễ hội cấp quốc gia, tổ chức định kỳ tại Quảng Trị.

Sáu là, nghiên cứu xây dựng Bảo tàng Ký ức Chiến tranh và Hòa bình tại Quảng Trị, mang tầm quốc gia và quốc tế. Phát triển du lịch tâm linh gắn với bảo tồn di sản và lan tỏa giá trị hòa bình ở Quảng Trị không chỉ là lựa chọn kinh tế, mà là lựa chọn mang tính giá trị và trách nhiệm lịch sử. Quảng Trị - mảnh đất từng chịu nhiều mất mát - có đầy đủ điều kiện để trở thành biểu tượng của ký ức, hòa giải và hòa bình, góp phần bồi đắp nền tảng tinh thần cho sự phát triển bền vững của đất nước.

Bảy là, xác lập Quảng Trị là trung tâm du lịch ký ức - tâm linh - hòa bình mang tầm quốc gia, từng bước vươn ra quốc tế. Việc này cần được thể chế hóa trong các chiến lược phát triển văn hóa, du lịch và ngoại giao nhân dân, coi đây là giá trị khác biệt, không thể sao chép của Quảng Trị trong bản đồ du lịch Việt Nam.

Tám là, lồng ghép giáo dục lịch sử, đạo lý tri ân và giá trị hòa bình vào hệ thống giáo dục, hoạt động trải nghiệm, nghiên cứu khoa học và giao lưu quốc tế. Các di tích không chỉ là điểm tham quan mà phải trở thành “không gian học tập sống”, nơi thế hệ trẻ hiểu sâu sắc hơn về cái giá của chiến tranh và ý nghĩa của hòa bình.

Chín là, tăng cường hợp tác quốc tế trong bảo tồn di sản chiến tranh, tìm kiếm hài cốt liệt sĩ, khắc phục hậu quả bom mìn, chất độc hóa học; qua đó lan tỏa thông điệp hòa giải, nhân văn và trách nhiệm toàn cầu của Việt Nam từ chính không gian lịch sử Quảng Trị.

Mười là, xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành, liên vùng trong quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản; bảo đảm sự tham gia thực chất của cộng đồng địa phương, các tổ chức tôn giáo, CCB, thân nhân liệt sĩ và giới nghiên cứu.

Mười một là, đầu tư hạ tầng, dịch vụ và chuyển đổi số cho du lịch tâm linh - ký ức theo hướng bền vững, tiết chế, tôn trọng tuyệt đối tính linh thiêng, không thương mại hóa thô bạo các không gian tưởng niệm.

Mười hai là, từ thực tiễn lịch sử đặc biệt của Quảng Trị, kiến nghị Trung ương xem xét xây dựng cơ chế, chính sách đặc thù để tỉnh thực hiện sứ mệnh gìn giữ ký ức chiến tranh, lan tỏa giá trị hòa bình và đóng góp vào nền tảng tinh thần của quốc gia trong giai đoạn phát triển mới.

Từ góc độ khoa học chính sách và nghiên cứu ký ức, có thể khẳng định rằng không gian lịch sử Quảng Trị hội tụ đầy đủ các yếu tố để được nhìn nhận như một “không gian ký ức quốc gia”, nơi ký ức chiến tranh không bị đóng khung trong quá khứ mà được chuyển hóa thành nguồn lực tinh thần cho hiện tại và tương lai. Việc tích hợp phát triển du lịch tâm linh với bảo tồn di sản và lan tỏa giá trị hòa bình vì vậy không chỉ là một lựa chọn phát triển ngành, mà là một chiến lược văn hóa - xã hội mang tầm quốc gia.

(1) nguyên Quyền Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Trị, Đại biểu Quốc hội khóa XV