Nguy hại của “giáo dục khai phóng”

“Giáo dục khai phóng” là một triết lý giáo dục phương Tây, du nhập vào Việt Nam từ thời kỳ Phong trào Duy Tân, đến thời kỳ Việt Nam cộng hòa (tay sai do Mỹ dựng lên), nó được lấy làm một trong ba trụ cột cùng với nhân văn, dân tộc làm cơ sở hình thành nên nền giáo dục của ngụy quyền tay sai ở miền Nam. Sau ngày đất nước thống nhất 1975, nó chỉ còn là tàn dư. Thời kỳ đổi mới, nó dần phát triển trở lại và cộng sinh với sự du nhập những biến thể mới của “giáo dục khai phóng” đã và đang tác động đến giáo dục nước ta.

Bên cạnh mặt tích cực của “giáo dục khai phóng” được Đảng, Nhà nước ta chắt lọc, kế thừa trong hoạch định đường lối, phương châm, nhiệm vụ, giải pháp phát triển nền giáo dục xã hội chủ nghĩa, thể hiện trong các văn kiện Đại hội Đảng, nhất là trong các nghị quyết chuyên đề phát triển giáo dục và đào tạo, thì mặt tiêu cực của nó đã và đang tác động gây nên nguy hại không nhỏ đối với giáo dục cùng các mặt khác của đời sống xã hội đất nước. Bước đầu có thể nhận diện nguy hại của “giáo dục khai phóng” đối với nền giáo dục nước ta, qua đó tác động xấu đến các mặt khác của đời sống xã hội hiện nay trên những mặt sau đây:

Một là, gây nguy hại đến đường lối, phương châm giáo dục xã hội chủ nghĩa. Đường lối, phương châm của Đảng về giáo dục được pháp luật hóa là “nền giáo dục xã hội chủ nghĩa (XHCN) có tính nhân dân, dân tộc, khoa học, hiện đại, lấy chủ nghĩa Mác - Lê nin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng” (Điều 3, Khoản 1, Luật giáo dục Việt Nam - 2019. Đường lối, phương châm đó có sự kế thừa truyền thống giáo dục nghìn đời của dân tộc ta là “Tiên học lễ - Hậu học văn”, đồng thời chắt lọc kế thừa tinh hoa tư tưởng giáo dục của nhân loại. Việc “giáo dục khai phóng“ đã và đang từng bước thay thế đường lối, phương châm giáo dục XHCN bằng phương châm “Toàn diện - Khai phóng”, “Nhân văn - Khai phóng - Sáng tạo”... đã có dấu hiệu làm chệch hướng tư tưởng, phương châm “giáo dục XHCN sang tư tưởng, phương châm “giáo dục khai phóng”. Việc làm thay đổi này thể hiện rõ nét trong thiết kế mô hình giáo dục theo triết lý khai phóng ở các trường tư nhân, nhất là các trường tư hợp tác quốc tế về giáo dục và đào tạo. Từ làm thay đổi tư tưởng, triết lý giáo dục, làm thay đổi mô hình, “giáo dục khai phóng” tác động gây nguy hại đến các mặt khác của đời sống xã hội, nhất là hệ tư tưởng chính trị của đất nước.

Hai là, gây nguy hại, làm chệch mục tiêu của nền giáo dục XHCN. Mục tiêu của nền giáo dục xã hội chủ nghĩa là đào tạo con người phát triển toàn diện (đức, trí, thể, mỹ và nghề nghiệp), có phẩm chất đạo đức cách mạng, lòng yêu nước xã hội chủ nghĩa, tinh thần tự tôn, tự hào dân tộc, đề cao tính tập thể và lợi ích cộng đồng. Trong khi đó, “giáo dục khai phóng” đề cao chủ nghĩa cá nhân, làm giảm vai trò của chủ nghĩa tập thể, chuyển từ quan niệm công dân gắn với quốc gia, dân tộc sang “công dân toàn cầu” và đề cao việc học ngoại ngữ phương Tây. Chúng ta không phê phán việc “biết thêm một ngoại ngữ là biết thêm một nền văn minh”. Song đề cao văn hóa bên ngoài, lại hạ thấp lịch sử, văn hóa dân tộc và cách mạng là điều rất nguy hại. Chưa kể việc cắt giảm nội dung, thời lượng mà còn việc làm sai lệch giá trị văn hóa, lịch sử, văn học cách mạng trong các bộ sách giáo khoa phổ thông hiện nay là hồi chuông báo động! Đây là việc làm tác động xấu đến hiệu quả xây dựng nền giáo dục và đào tạo vững mạnh theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng và Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22-8-2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, hướng tới phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam.

Ba là, gây nguy hại đến hệ tư tưởng và thể chế chính trị XHCN. “Giáo dục khai phóng” là giáo dục phi dân tộc, phi giai cấp, đứng ngoài chính trị, song luôn bị các thế lực chính trị lợi dụng làm công cụ để thực hiện lợi ích chính trị. Việc áp dụng mô hình “giáo dục khai phóng” ở nước ta hiện nay, không loại trừ có sự thao túng của chính trị đối lập dưới các khẩu hiệu như “tự do học thuật”, “tự do tư tưởng”, “cách nhìn đa chiều”, “phát triển tư duy phản biện”... trong quá trình đổi mới nội dung từ cắt giảm dung lượng, làm sai lệch hoặc suy giảm các giá trị truyền thống dân tộc và cách mạng trong các môn khoa học xã hội và nhân văn, trong áp dụng phương pháp “khai phóng đối thoại”, trong nội dung các đề thi, kiểm tra... đã gieo vào đầu người học chủ nghĩa hoài nghi đối với các giá trị văn hóa lịch sử truyền thống và cách mạng, dần làm mất sức sống, mất cơ sở tồn tại hiện thực nền tảng tư tưởng của Đảng trong thế hệ trẻ. Qua đó làm suy giảm các giá trị truyền thống từ gia đình đến dân tộc và cách mạng; làm phai nhạt lòng yêu nước xã hội chủ nghĩa, tinh thần tự tôn, tự hào dân tộc. Từ đó gieo mầm, hướng một bộ phận học sinh, sinh viên đến tư tưởng bất đồng chính kiến, cực đoan và dễ manh động chống đối thể chế.

Trên đây là một cách tiếp cận nhận diện nguy hại của “giáo dục khai phóng”, một mô hình giáo dục đang hiện diện ở nước ta. Đây là vấn đề rất nhạy cảm, cần được thận trọng trong nghiên cứu và xử lý vấn đề, nhằm bảo vệ, phát triển nền giáo dục nước nhà trong kỷ nguyên số của thời đại cách mạng công nghiệp 4.0.