Ngành y đấu thầu hóa chất xét nghiệm: Đừng biến doanh nghiệp thành “kho vật tư không đáy”!

Cần hiểu đúng bản chất “mua theo kết quả xét nghiệm”

Thời gian gần đây, ngành y tế triển khai cơ chế đấu thầu hóa chất xét nghiệm và vật tư tiêu hao theo hướng không mua riêng lẻ từng loại hóa chất mà thanh toán theo số lượng kết quả xét nghiệm đầu ra. Cách làm này giúp đồng bộ giữa máy móc, hóa chất, vật tư tiêu hao và quy trình kiểm chuẩn; hạn chế tình trạng mua sắm rời rạc, thiếu tương thích kỹ thuật.

Tuy nhiên, trong quá trình triển khai đấu thầu hóa chất xét nghiệm và vật tư tiêu hao đang xuất hiện một bất hợp lý: Có nơi xây dựng hồ sơ mời thầu hoặc hợp đồng theo hướng doanh nghiệp phải cung cấp hóa chất, vật tư tiêu hao “không hạn chế theo nhu cầu của bệnh viện”. Nghĩa là bệnh viện sử dụng hết bao nhiêu thì doanh nghiệp phải đáp ứng bấy nhiêu để bảo đảm đủ số lượng kết quả xét nghiệm đầu ra.

Có thể khẳng định, đây là cơ chế tiềm ẩn nhiều rủi ro cho nhà thầu và chưa phù hợp với nguyên tắc quản lý kinh tế, đấu thầu công.

Chúng ta đều biết, bản chất của mô hình “muatheo kết quả xét nghiệm” là quy đổi đầu ra thành định mức đầu vào tương ứng. Ví dụ, để tạo ra 100 kết quả xét nghiệm đường huyết cần bao nhiêu hóa chất, bao nhiêu vật tư tiêu hao, bao nhiêu dung dịch kiểm chuẩn, bao nhiêu lần hiệu chuẩn máy... Tất cả phải được lượng hóa bằng định mức kỹ thuật cụ thể. Doanh nghiệp căn cứ vào định mức đó để xây dựng giá dự thầu; còn bệnh viện căn cứ vào đó để quản lý, thanh quyết toán và kiểm soát sử dụng.

Nhưng nếu hợp đồng chỉ quy định doanh nghiệp phải “đáp ứng đầy đủ nhu cầu sử dụng thực tế” mà không gắn với định mức tiêu hao rõ ràng, thì rủi ro bị đẩy hoàn toàn sang phía nhà thầu. Khi ấy, doanh nghiệp không được cung cấp theo khối lượng cụ thể xác định rõ trong hợp đồng, mà bệnh viện cần bao nhiêu hóa chất, vật tư tiêu hao để bảo đảm xét nghiệm được số kết quả theo hợp đồng thì doanh nghiệp cũng phải cung cấp. Như vậy, doanh nghiệp trúng thầu gần như bị biến thành một “kho vật tư không đáy”.

Không thể đẩy toàn bộ rủi ro cho doanh nghiệp

Thực tế cho thấy, cơ chế quản lý vật tư ở nhiều cơ sở y tế không phải lúc nào cũng chặt chẽ. Vẫn còn tình trạng sử dụng chưa tiết kiệm, hao hụt bất hợp lý, thậm chí không loại trừ nguy cơ thất thoát vật tư. Nếu hợp đồng không quy định rõ định mức tiêu hao thì rất khó xác định đâu là hao hụt kỹ thuật bình thường và đâu là do quản lý yếu kém, gây thất thoát, lãng phí. Chẳng lẽ, mọi chi phí phát sinh do cơ sở xét nghiệm gây thất thoát, lãng phí thì doanh nghiệp trúng thầu đều phải cung cấp, gánh chịu?

Bên cạnh đó, lượng tiêu hao hóa chất, vật tư xét nghiệm phụ thuộc rất nhiều vào cỡ mẫu và cách chạy (chạy nguyên mẻ hay chạy lắt nhắt). Ví dụ, hồ sơ thầu dự kiến 1.000 mẫu/tháng (nhà thầu dựa vào đó để tính giá dự thầu), nhưng thực tế chủ đầu tư chỉ xét nghiệm 500 mẫu/tháng khiến hao hụt (rửa máy, kiểm chuẩn, bảo trì...) tăng cao và nhà thầu phải gánh chịu dù họ không sai. Vì thế, trong hợp đồng cần cam kết số lượng xét nghiệm tối thiểu.

Một hợp đồng kinh tế đúng nghĩa phải xác định rõ quyền và nghĩa vụ tương ứng giữa các bên. Không thể để tình trạng một bên có quyền yêu cầu gần như vô hạn, còn bên kia buộc phải đáp ứng vô điều kiện.

Ở góc độ kinh tế, cơ chế này còn có thể gây tác dụng ngược. Khi đối mặt với nguy cơ phải cung cấp hóa chất và vật tư tiêu hao không giới hạn cho cơ sở xét nghiệm (bệnh viện) thì doanh nghiệp buộc phải tính thêm “chi phí dự phòng rủi ro” vào giá dự thầu. Kết quả là giá xét nghiệm sẽ bị đẩy lên cao hơn, đồng nghĩa với việc ngân sách nhà nước và người bệnh phải gánh chịu.

Càng hiện đại càng phải minh bạch định mức

Theo các chuyên gia y tế, mô hình tính chi phí theo kết quả xét nghiệm đã được nhiều nước áp dụng. Tại Mỹ và châu Âu, doanh nghiệp có thể cung cấp đồng bộ máy xét nghiệm, hóa chất và vật tư tiêu hao, sau đó tính chi phí theo số lượng kết quả xét nghiệm thực tế. Tuy nhiên, các hợp đồng đều gắn chặt với sản lượng dự kiến, định mức tiêu hao và cơ chế đối soát rõ ràng.

Các tài liệu quản trị phòng xét nghiệm quốc tế đều nhấn mạnh rằng chi phí trên mỗi kết quả xét nghiệm phải được tính toán dựa trên toàn bộ cấu phần đầu vào (như hóa chất, vật tư tiêu hao, hiệu chuẩn, kiểm chuẩn và tỷ lệ hao hụt kỹ thuật cho phép). Nhiều hợp đồng còn quy định rõ trách nhiệm của từng bên nếu tiêu hao vượt định mức.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, càng hiện đại hóa cơ chế mua sắm y tế thì càng phải siết chặt minh bạch định mức và trách nhiệm quản lý, thay vì tạo ra những “vùng mờ” dễ phát sinh lãng phí và tranh chấp trách nhiệm.

Muốn cơ chế “muatheo kết quả xét nghiệm” phát huy hiệu quả, điều quan trọng là phải xây dựng hệ thống định mức kỹ thuật minh bạch và có cơ chế giám sát chặt chẽ (quy định rõ ràng về cơ chế, công cụ đối soát minh bạch, như trích xuất log máy, biên bản…).Mỗi loại xét nghiệm cần xác định rõ mức tiêu hao hóa chất, vật tư và tỷ lệ hao hụt kỹ thuật cho phép; việc cấp bổ sung ngoài định mức phải có giải trình và đối soát cụ thể: Nhà thầu chỉ bù hàng trong trường hợp hàng hóa bị lỗi mà nguyên nhân không đến từ chủ đầu tư hay nhân công vận hành; nếu cơ sở xét nghiệm (bệnh viện) gây thất thoát, lãng phí thì phải tự chịu trách nhiệm. Chỉ như vậy mới vừa bảo đảm hoạt động chuyên môn của bệnh viện, vừa giữ được nguyên tắc công bằng, minh bạch trong đấu thầu và quản lý tài sản công; không làm méo mó, tạo lỗ hổng vô lý trong hoạt động đấu thầu.