Nâng cao chất lượng báo chí trong kỷ nguyên số: Từ bản lĩnh chính trị đến kỹ năng số

Ông Lê Quốc Minh - Uỷ viên Trung ương Đảng, Tổng biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Bí thư Đảng uỷ - Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam và ông Nguyễn Minh Chung - Ủy viên Ban Thường vụ, Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận, Phó Trưởng Ban Chỉ đạo 35 Đảng ủy Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể Trung ương chủ trì Hội nghị. Tham dự có đại diện các bộ, ban, ngành Trung ương; và lãnh đạo một số cơ quan báo chí, trong đó có đồng chí Đỗ Phú Thọ - Tổng biên tập Báo Cựu chiến binh Việt Nam.

Đây hoạt động có ý nghĩa chính trị sâu sắc, góp phần cụ thể hóa các quan điểm, định hướng lớn của Đảng về công tác tư tưởng, lý luận và báo chí trong giai đoạn mới. Một trong những nội dung trọng tâm xuyên suốt Hội nghị là nhấn mạnh yêu cầu chuyển đổi tư duy trong hoạt động báo chí: Từ trạng thái phòng ngự bị động sang chủ động tấn công trên mặt trận thông tin. Đây là một sự chuyển biến mang tính chiến lược, phản ánh nhận thức sâu sắc về vai trò của báo chí trong bối cảnh môi trường truyền thông đang thay đổi nhanh chóng. Để thực hiện được điều đó, đội ngũ nhà báo không chỉ cần bản lĩnh chính trị vững vàng mà còn phải được trang bị đầy đủ kiến thức lý luận, kỹ năng nghiệp vụ hiện đại và năng lực làm chủ công nghệ số, kỹ năng số.

Thực tiễn được chỉ ra tại Hội nghị cho thấy, môi trường thông tin hiện nay đã có những biến đổi căn bản. Phát biểu khai mạc Hội nghị, đồng chí Nguyễn Đức Lợi - Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam nhận định, thế giới đang chứng kiến sự chuyển dịch từ “kỷ nguyên thông tin” sang “kỷ nguyên của sự thật bị thao túng”. Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, công nghệ deepfake và dữ liệu lớn đã làm thay đổi căn bản cách thức sản xuất, lan truyền và tiếp nhận thông tin. Đáng chú ý, các thế lực thù địch đã và đang lợi dụng triệt để những công nghệ này để phát tán thông tin sai lệch, xuyên tạc, gây nhiễu loạn nhận thức xã hội.

Trong bối cảnh đó, ranh giới giữa thông tin đúng và sai ngày càng trở nên mong manh. Các nền tảng xuyên biên giới trở thành môi trường thuận lợi cho việc lan truyền thông tin xấu độc với tốc độ nhanh và phạm vi rộng. Điều này đặt ra những thách thức chưa từng có đối với báo chí cách mạng - lực lượng vốn giữ vai trò chủ lực trong việc định hướng dư luận và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Từ thực tiễn nêu trên, Hội nghị thống nhất nhận định rằng mục tiêu của báo chí không chỉ dừng lại ở việc nâng cao trình độ lý luận hay kỹ năng nghiệp vụ, mà quan trọng hơn là xây dựng một đội ngũ có khả năng chủ động phát hiện, phân tích, dự báo và dẫn dắt dư luận xã hội. Báo chí phải trở thành lực lượng tiên phong trong việc cung cấp các luận cứ khoa học, phản bác hiệu quả các quan điểm sai trái, đồng thời củng cố và lan tỏa niềm tin trong xã hội.

Một trong những luận điểm quan trọng được nhấn mạnh là mối quan hệ “kiềng ba chân” giữa lý luận, nghiệp vụ và công nghệ. Đây là ba yếu tố cấu thành năng lực cốt lõi của báo chí hiện đại. Lý luận chính trị phải bảo đảm tính chiến đấu, tính định hướng và tính khoa học, tránh rơi vào cảm tính hoặc giáo điều. Nghiệp vụ báo chí cần được đổi mới theo hướng hiện đại, tiếp cận các xu hướng như báo chí dữ liệu, báo chí giải pháp nhằm nâng cao sức thuyết phục. Trong khi đó, công nghệ - đặc biệt là trí tuệ nhân tạo - cần được làm chủ và khai thác hiệu quả để phục vụ công tác tuyên truyền.

Một thực tế đáng chú ý là nhiều tác phẩm báo chí về xây dựng Đảng hiện nay vẫn còn mang tính khô cứng, thiếu sức hấp dẫn, chưa tiếp cận được công chúng trẻ. Điều này đặt ra yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ tư duy sản xuất nội dung, chuyển từ cách tiếp cận truyền thống sang phương thức hiện đại, tương tác, lấy công chúng làm trung tâm. Việc ứng dụng công nghệ trong kể chuyện, phân tích dữ liệu và trình bày thông tin sẽ góp phần nâng cao hiệu quả truyền thông và khả năng lan tỏa của các sản phẩm báo chí.

Để đáp ứng yêu cầu đó, Hội nghị đã đề xuất ba nhóm giải pháp trọng tâm. Thứ nhất, xây dựng mạng lưới phản ứng nhanh giữa các cơ quan báo chí và cơ quan quản lý nhằm kịp thời phát hiện, xử lý tin giả và thông tin sai lệch. Thứ hai, đẩy mạnh công tác đào tạo, đào tạo lại đội ngũ nhà báo, bảo đảm không ai bị tụt hậu về kỹ năng số trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ. Thứ ba, tăng cường xây dựng và thực thi các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp, đặc biệt trên không gian mạng, nơi các chuẩn mực truyền thống đang bị thách thức.

Thông điệp xuyên suốt được khẳng định tại Hội nghị là: bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không phải là phòng ngự bị động, mà là chủ động tấn công bằng sự thật, lẽ phải và sức mạnh của công nghệ hiện đại. Đây là quan điểm có ý nghĩa định hướng quan trọng, thể hiện tinh thần chủ động, sáng tạo và quyết liệt trong công tác tư tưởng, báo chí.

Phát biểu tại Hội nghị, Nguyễn Minh Chung nhấn mạnh rằng sự kiện này không chỉ mang tính chuyên môn mà còn gắn chặt với việc triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, đặc biệt trong lĩnh vực công tác tư tưởng và báo chí. Nghị quyết đã xác định rõ yêu cầu kiên định, vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đồng thời tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, chủ động đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch.

Đây được xác định là nhiệm vụ thường xuyên, lâu dài, có ý nghĩa sống còn đối với Đảng và chế độ. Trong bối cảnh mới, nhiệm vụ này càng trở nên cấp thiết khi các hình thức chống phá ngày càng tinh vi, phức tạp. Do đó, báo chí cần phát huy vai trò là lực lượng nòng cốt trên mặt trận tư tưởng, mỗi tác phẩm báo chí không chỉ là sản phẩm thông tin mà còn là sản phẩm chính trị, góp phần định hướng dư luận, củng cố niềm tin và lan tỏa các giá trị tích cực.

Nghị quyết cũng đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ công tác báo chí theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại, nhân văn và hiệu quả. Điều này đòi hỏi báo chí phải làm chủ không gian mạng, nâng cao năng lực truyền thông số, xây dựng dòng thông tin chủ lưu tích cực trong xã hội. Đặc biệt, việc phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao - nhất là đội ngũ cán bộ làm công tác tư tưởng, báo chí - được xác định là yếu tố then chốt.

Trong bối cảnh truyền thông số phát triển mạnh mẽ, yêu cầu nâng cao chất lượng lý luận chính trị phải gắn với thực tiễn, chuyển hóa tri thức thành năng lực phân tích, bình luận và xử lý thông tin. Đồng thời, cần tăng cường khả năng nhận diện các biểu hiện “diễn biến hòa bình”, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trên không gian mạng - những nguy cơ tiềm ẩn có thể ảnh hưởng đến sự ổn định chính trị và niềm tin xã hội.

Chia sẻ kinh nghiệm đấu tranh phản bác quan điểm sai trái, Đại tá, Nhà báo Đỗ Phú Thọ khẳng định, báo chí luôn giữ vai trò xung kích trong việc bảo vệ Cương lĩnh, đường lối của Đảng. Tuy nhiên, bối cảnh hiện nay đã thay đổi mạnh mẽ khi không gian tác chiến chuyển dịch từ báo in truyền thống sang môi trường số. Nếu trước đây “vũ khí” chủ yếu là trang giấy và cây bút, thì nay công nghệ, đặc biệt là công nghệ số, trở thành công cụ quan trọng. Sự phát triển của mạng xã hội và nền tảng số khiến bất kỳ ai cũng có thể tham gia sản xuất và lan truyền thông tin, tạo ra áp lực cạnh tranh lớn đối với báo chí chính thống. Vì vậy, nhà báo buộc phải làm chủ công nghệ, nắm bắt nhanh xu hướng thông tin và tâm lý xã hội để định hướng dư luận hiệu quả. Hoạt động báo chí thực chất là hoạt động chính trị, trong đó tiêu chí cao nhất của các tác phẩm là sự trung thành với Chủ nghĩa Mác - Lê nin, Tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng. Công tác này phải kết hợp hài hòa giữa “xây” và “chống”: vừa cung cấp thông tin tích cực, tạo diễn đàn cho nhân dân góp ý xây dựng Đảng, vừa kiên quyết đấu tranh làm thất bại các âm mưu chống phá. Tuy nhiên, nội dung đúng đắn thôi chưa đủ. Trong thời đại bùng nổ thông tin, tác phẩm báo chí cần hấp dẫn, ngắn gọn, dễ tiếp cận. Nhà báo phải tránh lối viết hàn lâm, dài dòng; thay vào đó là tiêu đề cuốn hút, ngôn ngữ trong sáng, chi tiết chọn lọc. Quan trọng hơn, người viết phải có tinh thần đấu tranh rõ ràng, dám “đánh” và quyết tâm “đánh thắng”. Những khó khăn mà nhà báo, đặc biệt là phóng viên trẻ, đang đối mặt: thiếu thông tin, thiếu cơ chế hỗ trợ, áp lực tâm lý khi viết về đề tài nhạy cảm, lo ngại bị phản ứng tiêu cực trên mạng xã hội. Những yếu tố này khiến nhiều người chưa phát huy hết bản lĩnh và năng lực nghề nghiệp. Để khắc phục, Nhà báo Đỗ Phú Thọ đề xuất “chiến thuật 10 chữ T” gồm: Thông tin, Tập thể, Thận trọng, Tỉnh táo và Thẳng thắn. Trước hết, nhà báo phải thu thập và phân tích thông tin sâu sắc, hiểu rõ bản chất và âm mưu của các luận điệu sai trái để xây dựng lập luận vững chắc. Tiếp đó, cần dựa vào tập thể – tham vấn lãnh đạo, phối hợp đồng nghiệp – nhằm có định hướng đúng và được bảo vệ. Quá trình xử lý thông tin phải thận trọng, kiểm chứng kỹ lưỡng trong môi trường nhiều tin giả. Đồng thời, nhà báo phải giữ sự tỉnh táo, độc lập trước các áp lực và cám dỗ. Cuối cùng, sự thẳng thắn trong lập luận và bảo vệ quan điểm là yếu tố quyết định để tạo nên những tác phẩm phản biện sắc bén.

Tại Hội nghị, các ý kiến cũng thống nhất rằng báo chí đang phải đối mặt với sức ép cạnh tranh ngày càng khốc liệt về tốc độ, công nghệ và khả năng chi phối dư luận. Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là nâng cao chất lượng mà còn phải đổi mới phương thức hoạt động một cách căn bản. Báo chí chính thống cần giành lại thế chủ động trên không gian mạng bằng những nội dung có chiều sâu, có dữ liệu, có công nghệ và có sức lan tỏa mạnh mẽ.

Phát biểu kết luận Hội nghị, Lê Quốc Minh nhấn mạnh rằng công nghệ chỉ là công cụ, còn bản lĩnh chính trị mới là yếu tố quyết định. Trong bối cảnh các thế lực thù địch sử dụng công nghệ hiện đại để chống phá, người làm báo không chỉ cần giỏi nghề mà còn phải có nền tảng lý luận vững chắc để nhận diện đúng bản chất sự việc, ngay cả khi nó được che giấu dưới những hình thức tinh vi.

Ông cũng khẳng định rằng chuyển đổi số không còn là lựa chọn mà là một “mặt trận” mới của báo chí. Sự bùng nổ của các nền tảng truyền thông đa phương tiện đòi hỏi đội ngũ nhà báo phải thành thạo kỹ năng số, từ kiểm chứng thông tin bằng AI đến sản xuất nội dung tương tác. Các cơ quan báo chí cần đẩy mạnh số hóa quy trình, áp dụng các công cụ quản trị hiện đại, nâng cao khả năng dự báo và phản ứng nhanh trước các luồng thông tin xấu độc.

Một yêu cầu quan trọng khác được đặt ra là phải sáng tạo nội dung, biến những nghị quyết lý luận vốn khô khan thành các sản phẩm báo chí hiện đại, dễ tiếp cận và có sức hấp dẫn, đặc biệt đối với giới trẻ. Đây là yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả truyền thông và lan tỏa các giá trị tích cực trong xã hội.

Bên cạnh đó, Hội nghị cũng nhấn mạnh rằng bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ là phản ứng trước các thông tin sai lệch mà phải trở thành nhiệm vụ thường trực của báo chí. Báo chí cần chủ động xây dựng và lan tỏa các giá trị tích cực, lấy cái đẹp dẹp cái xấu, góp phần tạo dựng môi trường thông tin lành mạnh và đồng thuận xã hội.

Có thể khẳng định rằng, Hội nghị lần này đã tạo ra một diễn đàn quan trọng để nhìn nhận lại vai trò, vị trí và phương thức hoạt động của báo chí trong bối cảnh mới. Những nội dung được thảo luận và các giải pháp được đề xuất không chỉ mang tính lý luận mà còn có giá trị thực tiễn cao, góp phần định hướng cho sự phát triển của báo chí Việt Nam trong thời gian tới.

Trong tổng thể, việc nâng cao chất lượng lý luận chính trị, nghiệp vụ báo chí và kỹ năng số gắn với công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ là yêu cầu cấp thiết trước mắt mà còn là nhiệm vụ lâu dài, có ý nghĩa chiến lược. Đây là quá trình đòi hỏi sự nỗ lực đồng bộ của các cơ quan lãnh đạo, quản lý, các cơ quan báo chí và mỗi người làm báo.

Với tinh thần chủ động, sáng tạo và trách nhiệm chính trị cao, đội ngũ người làm báo Việt Nam hoàn toàn có cơ sở để tin tưởng rằng sẽ vượt qua những thách thức, tận dụng tốt các cơ hội của thời đại số, tiếp tục khẳng định vai trò tiên phong trên mặt trận tư tưởng, góp phần quan trọng vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn mới.